Simran Qədim - Meta: gələcəyin interneti
22.04.22

Esse

 
“Reallığa son qoyan şey reallıqdan daha da real kimi görünəndir”.
                           Jan Bodriyar “Simulyakrlar və Simulyasiya”
 
“Big data”, süni zəka, sosial şəbəkələr, 3D avatarlar, VR eynəklər, NFT, blokçeyn, kriptovalyuta...
Günbəgün real həyatdan virtual aləmə daha çox keçid edirik, alternativ, paralel bir dünya, yeni, fərqli bir texnoloji ekosistem yaradılır. Sanki bəşəriyyət başqa ölkəyə, şəhərə köç edirmiş kimi, virtual məkanda məskən salmağa hazırlaşır. Əslində, otuz il öncə internetin kəşfi ilə bu prosesin toxumları səpilmişdi. Yeni yarananda funksionallığı çox az olsa da, bu gün internetdə hər şey var: onlayn alış-veriş, elektron mətbuat, kitab, film, oyun, video, sosial şəbəkələr, mesencerlər... Bir də ayıldıq ki, həyat öz şəklini dəyişib, tamam ayrı, tanınmaz bir libasa bürünüb.
Artıq günün əksər hissəsi irili-xırdalı ekranlara – kompüterlərə, planşetlərə, smartfonlara baxmaqla keçir. Demək olar, hər şey onlayndır, oflaynda olmaq qapalı, dar bir məkanda oksigensiz qalmağa bənzəyir. İşimiz də internetdən asılıdır, əyləncəmiz, istirahətimiz də, dost-tanışlarla ünsiyyətimiz, dünyayla əlaqəmiz də.
 “Metaverse” və ya dilimizə uyğunlaşdırsaq, metakainat, əslində, o qədər də anlaşılmaz, dərk edilməsi müşkül bir anlayış deyil. Hələ ki, bütün detallarınadək ortaya necə bir şey qoyulacağı məlum olmasa da, təsəvvür yaradan müəyyən məlumatlar var.
 “Facebook”a və ya konkret hansısa şirkətə, korporasiyaya məxsus olmayan metakainat internet kimi ümumi ifadədir. Mütəxəssislərə görə, smartfonlar təkcə zəng vurmağa yarayan köhnə nəsil mobil telefonların davamı olduğu kimi, metakainat da internetin gələcəyinə çevriləcək. Beləliklə, “Web 2.0”dan ”Web 3.0”a keçəcəyik. Digər tərəfdən, “Facebook”, “Google”, “Microsoft”, “Nvidia”, “İntel”, “Unity”, “Roblox”, “Epic Games”, “Decentraland” kimi texnologiya nəhənglərinin sözügedən layihəyə milyardlarla dollar sərmayə ayırması məsələnin önəmindən xəbər verir.
Metakainat nədir?
Mövzunu aydınlaşdırmaqdan ötrü əvvəlcə, oyun dünyasına işıq salaq: “Fortnite”, “Minecraft”, “GTA”, “World of Warcraft”, “Pokemon Go”, “Second Life”... Bənzər videooyunları oynayan, onlar haqda az-çox təsəvvürə malik hər kəs avatarların, virtual mühitin, orada macəradan macəraya atılmağın nə demək olduğunu bilir. Oyun aləmində nə istəsəniz var: hər cür kimliyə, varlığa çevrilə bilən rəngarəng personajlar, Yer kürəsinin, kosmosun istənilən nöqtəsinə, hansısa fantastik məkana səyahət, “Disney”, “Marvel” kimi nağılvari dünyalar, balıq olub üzmək, quşa dönüb uçmaq...
Metakainatın isə daha böyük, iddialı məqsədləri var. Hədəf oyun seqmentindəki bu texnologiyanı bir qədər də təkmilləşdirməklə arealı genişləndirmək, onun istifadəsini ancaq oyun oynamaqdan çıxarmaqdır. Fiziki və rəqəmsal dünyanın birləşdiyi, sosial şəbəkələr və videooyunların iç-içə keçdiyi uydurma, virtual bir mühit yaratmaq!.. Nəticədə, gündəlik fəaliyyətlərimizin, az qala, hamısını kiberfəzada reallaşdıracaq, belə demək olarsa, metakainatın  sakininə – “rəqəmsal vətəndaş”a çevriləcəyik.
Proqramçılar, dizaynerlər, memarlar həm reallığa bənzər, həm də xəyali, fantastik dünyalar inşa etməkdədirlər. Gələcəkdə insanlar virtual ictimai məkanlarda toplaşacaq, simulyativ mühitlərdə dolaşacaqlar: kitabxanalar, muzeylər, kinoteatrlar, alış-veriş mərkəzləri, restoran-kafelər... Küçələr, binalar, şəhərlər, ölkələr...
Təhsil, iş, gəzinti, səyahət – bütün bunlar metakainatda da olacaq. Fərz edək ki, evdə oturub, virtual iclas zalında şirkətimizin vacib bir toplantısına qatılmışıq. Əynimizdə pijamayla divandayıq, amma problem yoxdur, avatarımız kostyumdadır. Evdən çıxmadan yenə avatarımızla virtual mağazaya gedir, alış-veriş edirik. Az sonra aldıqlarımız real həyatda qapımıza gətirilir. Muzeydə, sərgidə, konsertdə olur, istədiyimiz ölkəyə səyahətə çıxırıq.
Yalnızca həyati vacib təməl ehtiyacları ödəməklə, başqalarıyla real ünsiyyət qurmadan kiçik bir otaqda ömür sürmək, gerçəkliyi unudaraq həddən artıq müxtəlif hiss-həyəcanları, emosiyaları yaşamaq mümkün ola bilər. Bir ömrə yüzlərlə, bəlkə də, minlərlə ömrü sığışdırmaq...
Əvvəllər təxəyyüldə yaradılan şeylər, məsələn, cizgi film qəhrəmanları şəkillərdən, animasiya filmlərindən çıxıb cürbəcür oyuncaqlar kimi maddiləşərək həyatımıza daxil olurdusa, indi biz özümüzü virtuallaşdıraraq onların dünyasına yollanmağa hazırlaşırıq.
Metakainat reallıq hissini yarada bilərmi?
Bu məsələyə şübhə ilə yanaşmazdan öncə bir daha düşünməkdə fayda var: əgər insan reallığı görmə, eşitmə, iybilmə, dadbilmə, toxunma kimi hiss üzvlərindən beyinə ötürülən siqnallarla qavrayırsa, niyə də şüur müxtəlif sensorlar vasitəsilə metakainatda yaşananları həqiqət kimi qəbul etməsin?
Bu gün oyun həvəskarlarına yaxşı bələd olan virtual reallıq (VR) eynəkləri, qulaqlıqlar, smart əlcəklər var. Gələcəkdə belə cihazlar daha da təkmilləşəcək, üstəlik, beyinə implant edilməsi planlaşdırılan çiplər, “Neuralink” kimi layihələr gündəmdədir. Bəs bu çiplərlə şüura, beyinin gerçəyi qavrama qabiliyyətinə təsir göstərmək, virtuallığı reallıq qədər həqiqi, inandırıcı etmək mümkün olmayacaqmı?
Rəqəmsal iqtisadiyyat, NFT, kriptovalyuta
Metakainatın iqtisadiyyatda da müəyyən dəyişikliklərə yol açacağı bildirilir. Gerçək həyatda öz imicini, statusunu formalaşdırmaq üçün şəxsi əşyalarına, aksesuarlarına, geyiminə, avtomobilinə fikir verən insanlar virtualda da fərqlənməyə, başqalarından üstün görünməyə çalışacaqlar. Beləliklə, NFT-lərin, yəni bizə məxsus rəqəmsal məhsulların alqı-satqısı kütləvi hal alacaq. Bir sıra məşhur brendlər indidən dəyəri on minlərlə dollar olan geyimlərini, aksesuarlarını avatarlarımız üçün satırlar. 69 milyon dollarlıq NFT rəsm əsəri, yəni sadəcə piksellərdən ibarət, “JPG” formatlı şəkil isə öz alıcısını çoxdan tapıb.
Oyun sektorunda milyardlarla dollar vəsaitin dövr etdiyini, metakainatın yaradılmasıyla bunun daha da artacağını nəzərə alanda gələcəkdə kriptovalyutalarla çalışan belə platformaların qlobal iqtisadiyyatı necə formalaşdıracağı barədə düşünməli olursan. İnsanların həyat tərzi, dolayısıyla da, pul xərcləmə alışqanlıqları dəyişəcək. Tutalım, evdən bayıra daha az-az çıxsaq, dərsə, işə, konsertə, səyahətə real deyil, virtual formada getsək, nəqliyyat sisteminin aqibəti necə olacaq?
Təsəvvür etmə, bax!
Metakainatı daha yaxşı anlamaqdan ötrü gələcəyi illər öncədən təsvir etməyə çalışan, bir çox fəlsəfi-ideoloji suallara qapı açan filmlərə baxmaq olar. Məsələn: “Ready Player One”, “The Matrix”, “Surrogates”, “Avatar”, “Free Guy”, “The Thirteenth Floor”, “Tron”, “Wreck-It Ralph”...
Doğrudanmı biz hamımız metakainata axın edəcəyik? Bunun yan təsirləri olacaqmı?
Bu gün milyonlarla, hətta milyardlarla insan videolardan, şəkillərdən, yazılardan ibarət sosial şəbəkələrdə toplaşıb. Sabah indikindən daha zəngin, videooyunlardakı kimi, hər cür simulyativ imkanlara sahib, reallıq qədər canlı, daimi, sərhədsiz bir oazis yaradılsa, niyə də hamı bir nəfər kimi orada toplaşmasın ki?! Əgər çoxluq bir yerə - lap virtual olsa belə - yığışırsa, insan qrup psixologiyasının diktəsi ilə “mən də orada olmalıyam!” deyir.
Smartfonlardan, videooyunlardan, sosial şəbəkələrdən ayrılmaqda çətinlik çəkdiyimiz kimi, metakainatdan da aralanmaq bəlli bir iradə, nizam-intizam tələb edəcək. Günün çox hissəsini virtualda keçirmək psixoloji problemlərə, reallıq hissinin aşınmasına gətirib çıxara bilər. Gerçəkliyə dönəndə kəskin təzadla üzləşməyimiz adi çətinlikləri belə, həddən artıq ağır bir yük kimi görməyimizə səbəb olacaq. Nəticədə, sıxıcı, maraqsız gələn həyata qarşı yadlaşacaq, depressiyaya düşəcəyik. Çox güman ki, özümüzü röyalar aləminin ixtiyarına buraxıb illüziyalar içində yaşamaq arzumuz metakainatdakı müəyyən məhdudiyyətlərlə, qayda-qanunlarla tənzimlənəcək.
“Silikon Vadisi” krallarının, texnologiya nəhənglərinin dünya hakimiyyətini tədricən ələ keçirdiyi dövrümüzdə fiziki və rəqəmsal reallıqlar arasındakı sərhədlər bir az da itməyə başlayıb. Yeni bir eraya qədəm qoyan dünyamız, yəqin ki, zamanla təzədən şəkillənəcək, libasını dəyişib fərqli, tanınmaz bir görkəm alacaq. Amma dəyişikliklər bitməyəcək, istənilən halda bu günün yeniliyi sabahın geriliyidir.

Yenililklər
12.05.22
“Mirzə Ələkbər Sabirin sənət idealları və müasir dövr” adlı konfrans keçirilib
11.05.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Heydər Əliyevlə bağlı nəşr layihəsi həyata keçirir
10.05.22
Gülnar Səma - Zəlimxan Yaqubun “Əbədiyyət dastanı”
01.05.22
Azad Qaradərəli: "Renessans həsrəti" kitabımın 3-cü cildini çapa hazırlayıram
30.04.22
"Ulduz"un aprel sayı çap olunub
26.04.22
Rövşən Xasayoğlu - Ana Kürüm yatağına dönərmi?
25.04.22
Azad Qaradərəli - Fikir bölüşmək cinayətlərin ən yüngülü kimi
22.04.22
Vasif Əlihüseynin “Azmış kimi”si çap olundu
22.04.22
Simran Qədim - Meta: gələcəyin interneti
22.04.22
Habil Yaşar -  “CinemaPlus”da
22.04.22
Yetmiş dörd yaşın şeiri
20.04.22
Gülbala Dadaş - ŞİR həmişə ŞİRdi, mənim qardaşım...
19.04.22
“Oxu Günü-8” keçiriləcək
13.04.22
“Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin davamçıları satirik jurnallarının təqdimatı keçirilib
13.04.22
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin haqqında “Xeyirxahlıq mücəssəməsi” adlı kitab  çap olunub
13.04.22
"Şeir sirdi, Adam, sirri bağırmazlar - ulduzlardan utan..." - Qulu Ağsəsin şeirləri
06.04.22
Azərbaycanda ilk: “I Uşaq Kitab Festivalı” keçirildi
04.04.22
Kitab haqqında rus klassiklərinin esseləri
04.04.22
Kərbəlada Füzulidən alınan halallıq-REPORTAJ
01.04.22
Fəxri Müslüm - Saçı bulud-bulud bir qız ağlayır
01.04.22
Gənc yazar Nemət Mətnin kitabı Türkiyədə çap olunub
01.04.22
"Ulduz" jurnalının mart sayı nəşr olunub
30.03.22
Bakıda I "Uşaq Kitab Festivalı” keçiriləcək
30.03.22
Azad Qaradərəli - Adı Arif olanın...
30.03.22
Azad Qaradərəli - Oljas Süleymenov fenomeni
30.03.22
Kənan Hacı - Bəlkə bizə ədəbiyyat lazım deyil?
30.03.22
Şirindil Alışanlının “Sözün yaşamaq haqqı” kitabı işıq üzü görüb
19.03.22
“Kəlniyyət” və “Məşəl” jurnalları transfoneliterasiya edilərək nəşr edilib
18.03.22
Vüqar Əhmədin “Şuşanın dağları başı vüqarlı” kitabı çap olunub
18.03.22
“Metafizika” jurnalının yeni sayı (2022/1) işıq üzü görüb
18.03.22
Məmməd Səid Ordubadinin 150 illiyinə həsr olunmuş elmi sessiya keçirilib
17.03.22
Motazz Muhi Əbdulhəmid Ədəbiyyat İnstitutunun qonağı olub
16.03.22
“Ustad”ın Novruz sayı çap olunub
16.03.22
Vüqar Əhmədə “Turan”ın xalq şairi adı verilib
16.03.22
“Poetika.izm” jurnalının növbəti sayı çap olunub
14.03.22
“Məhəmməd Tağı Sidqinin həyatı və ədəbi-maarifçi fəaliyyəti” kitabı çap olunub
14.03.22
“Müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq” jurnalının növbəti sayı çap olunub
14.03.22
Azad Qaradərəli - Onun sarı bənizi
10.03.22
“Filologiya və sənətşünaslıq” jurnalının növbəti sayı çap olunub
05.03.22
“Ədəbi Proses – 2020-2021” elmi-yaradıcılıq müşavirəsi keçirilib
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.