Ədəbiyyatda virus
24.08.21

Və ya pandemiya eramızdan əvvəl və sonra
 
Bu gün bütün dünya COVID-19 pandemiyasından əziyyət çəkir. Və bunun yeni bir şey olduğunu düşünənlər, əlbəttə ki, yanılırlar. Dünya yaranandan müxtəlif viruslar, xəstəliklər səbəbindən indiyə qədər milyonlarla insan dünyasını dəyişib. Bu cür viruslar zamanla ədəbiyyatda təzahürünü tapıb, əsərlər yazılıb, onlardan hətta bir çoxu bu gün dünya klassikasının ən gözəl nümunələrindən hesab olunurlar.
 
Eramızdan əvvəl
 
Hələ eramızdan əvvəl IX–VIII əsrlərdə Homer "İlliada”sında epidemiyadan söz açır. Əsər Troya müharibəsinin son onilliyində gedən konfliktlərdən bəhs edir. Və həmin zaman taun xəstəliyi dəhşətli dərəcədə yayılıb. Bu xəstəliyi işıq tanrısı Apollon kahinin qızını oğurlayan Arqos hökmdarı Aqamemnonu cəzalandırmaq üçün göndərib. Əsərin ana xətti qarşısıalınmaz bir bəla, böyük miqyaslı ölümlə nəticələnən xəstəlik, fəlakətlə bağlıdır. Sanki burada bəşəriyyətə bir mesaj ötürülür ki, bu cür xəstəliklər insanların bir-birinə qarşı pis münasibəti, etinasızlığı, soyuqqanlılığı, etibarsızlığı və ən əsası da, düşmənçiliyinin nəticəsində yaranır. Düşünürəm ki, süjet xəttində epidemiya olan, bizə qədər gəlib çatan ilk əsər elə "İlliada”dır. Amma bu o demək deyil ki, ona qədər də belə əsər yazılmayıb.
 
Kilsədə ölüm
 
İtalyan yazıçısı Covanni Bokkaççonun 1348-1351-ci illərdə yazıb ərsəyə gətirdiyi, dünya klassikasının ən gözəl nümunələrindən biri sayılan "Dekameron”da da yayılan xəstəlik xətti var. Əsərdə hadisələr 1348-ci ildə yayılan,  "qara ölüm” pandemiyası adlandırılan taun xəstəliyi vaxtı cərəyan edir. İki həftə ərzində davam edən izolyasiyada qəhrəmanlar mənəviyyat, sevgi, dostluq və ümumiyyətlə, həyat haqqında düşüncələri barədə danışırlar. Burada sanki oxuculara pandemiyaya başqa bir baxış bucağı təqdim olunur. Tibbi biliklərin az olması insanları kilsəyə üz tutmağa vadar edir. Bununla da, həm bir-birləri ilə yaxından təmasda olmaqla, həm də müxtəlif ayinləri yerinə yetirməklə xəstəliyin daha da sürətlə yayılmasına zəmin yaradırlar. İllər boyu qəbul olunmayan, hətta yandırılan bu əsərdə, əslində, müəllif dərk olunmayana, anlaşılmayana görməzə-bilməzə etiqadın, inamın cəfəngiyat və mənasızlığını bildirməyə çalışırdı.
 
Ölüm qorxusu-qoxusu

Aleksandr Sergeyeviç Puşkin də pandemiya mövzusundan yan keçməyib. O, 1830-cü ildə "Taun zamanı ziyafət” birpərdəli pyesini yazır. Pyesin əsas məğzi ölüm  qorxusudur. Ölüm qorxusunu obrazların hər biri müxtəlif cür yaşayır. Kimisi sevir, əylənir, yeyir-içir, kefindən qalmır, həyatını əvvəlki kimi davam etdirir, kimisi isə həyəcan və narahatlıq keçirir. Kimisi də kilsələrə üz tutur, gününü Allaha dua etməklə tamamlayır. Allahdan nə gəlsə, ona şükür edirlər. Bir dəstə adam isə dərdini-sərini şeirlər, nəğmələrlə tərənnüm edir. Sanki təsəllini bunda görürlər. Digərləri isə ölümlə barışmır. Mənəvi gücün, inamın sayəsində ölüm qorxusuna qalib gəlirlər. Keşiş isə onları bundan çəkindirməyə çalışır.

İnsanların ölümə qarşı münasibətinin fərqliliyinə baxmayaraq, küçədən meyit dolu arabanı keçən görəndə insanlar əməlli-başlı qorxuya düşürlər və ölümə inanmayanlar da, sanki ölüm qoxusunu duyur, xəstəliyin mövcudluğuna inanırlar.
 
Maskalı ölüm

Amerika yazıçısı Edqar Allan Po 1842-ci ildə "Qırmızı ölümün maskası” adlı əsərini qələmə alır. Əsər daha çox simvolizm üzərində qurulub. Ətrafda tüğyan edən epidemiyadan – "Qırmızı ölüm”dən qorunmaq üçün şahzadə Prospero saray xadimləri ilə birlikdə sarayda gizlənir. Orada  müxtəlif rənglərdə bəzədilmiş yeddi zalda maskaradlı ziyafət təşkil edir. Adi insanlar saray divarları xaricində xəstəlikdən qırıldıqları halda, bunlar kefindən qalmır, əylənir, xoş gün keçirirlər. Beləcə, sanki pandemiyanın səngiməsini gözləyir, bu bəladan sağ çıxmaq istəyirlər. Lakin sonda "Qırmızı ölüm”ə yoluxub dünyasını dəyişənin maskasında içəri daxil olan kəs əvvəlcə şahzadəni, sonra da bütün saray əhlinin ölümünə səbəb olur. Məlum olur ki, əslində maskanın altındakı heç də canlı insan deyil.
 
Uşaq qatili

Albert Kamünün 1947-ci ildə qələmə aldığı "Taun” əsərini qeyd etməmək mümkün deyil. Bəlkə də, bu mövzuda ən məşhur əsərdir. Əsərin qəhrəmanları – həkim, cinayətkar, məmur, gənc yazıçı-qrafoman, jurnalist şəhəri qəflətən bürüyən taun xəstəliyinin əsirinə çevrilirlər. Bu xəstəliyin bir dərmanı, çarəsi olmadığından, yoluxanları izolyasiya etməkdən və ölənlərin statistikasını aparmaqdan başqa əldən bir şey gəlmir. Yeni hazırlanmış dərmanınsa  heç bir xeyri olmur, əksinə, üzərində yoxlanılan adamlara daha da çox əzab verir. Romanda ürək parçalayan bir epizod var: yeni vasitə ilə sağaltmağa çalışdıqları uşağın əzablı ölüm səhnəsi. Bu, dünya tarixində təsvir olunmuş ən dəhşətli səhnələrdəndir.
 
Qarşıdurma

Epidemiya ilə bağlı əsərlərin içində Amerika yazıçısı Stiven Kinqin 1978-ci ildə qələmə aldığı "Qarşıdurma” romanı da özünəməxsusluğu ilə fərqlənir. Əsərdə ABŞ-ın məxfi laboratoriyasından təsadüf nəticəsində çox təhlükəli virus kənara çıxır. Bu, böyük bir faciəyə səbəb olur. Belə ki, bioloji silah kimi hazırlanan ölüm saçan qrip ştammı sürətlə yayılır. Və qısa müddətdə dünya, az qala, bomboş qalır. Qalan insanlar da iki qrupa bölünür. Bir qrup insanlar əvvəlki ideyalarına sadiq qalır və o cür də yaşayır. Digər qrup insanlarsa dünyaya hökmranlıq etmək niyyətində olan "Qara Adam”ın tərəfinə keçirlər. Və beləliklə, qarşıdurma başlayır.
Koronavirusun yayılması bu əsəri insanlara xatırladaraq sanki daha da məşhurlaşdırdı. İnsanlar əsərdə təsvir olunan hadisələrlə həyatda baş verənləri tutuşdurmağa başladılar və müəyyən oxşarlıqlardan vahiməyə düşdülər. Çoxsaylı suallara və müraciətlərə cavab olaraq Stiven Kinq şəxsi "Tvitter” hesabında bununla bağlı açıqlama vermək məcburiyyətində qalaraq bildirdi ki, COVID-19, əlbəttə ki, çox təhlükəlidir, amma onun əsərindəki virus qədər ağır deyil. Və hər kəsi ehtiyat tədbirləri görməyə dəvət etdi. Bununla da, insanlar arasında yaranan təşvişi müəyyən qədər sakitləşdirməyə çalışdı.  
 
İspan epidemiyası

Tarixdə ən kütləvi və ən dəhşətli epidemiyalardan biri I Dünya müharibəsindən sonra yayılıb. "İspan qripi” adlanan bu virusa dünyada 550 milyondan çox adam yoluxub, onlardan 100 milyona yaxını vəfat edib. Lakin bu epidemiyadan, vəba və taun kimi, ədəbiyyatda elə də çox yazılmayıb. Bunun təzahürləri  Amerika ədəbiyyatında Avropa ədəbiyyatından daha çox görünür. Uill Keserin "Bizlərdən biri”, Tomas Vulfun "Evinə bax, mələk” və s. kimi əsərlərində bu epidemiya haqda məlumatlara rast gəlinir.
 
Vərəmli ədəbiyyat

İspan epidemiyasına çox diqqət göstərilməsə də, vərəm, ədəbiyyatda böyük marağa səbəb olub. F.Dostoyevski, L.Tolstoy, M.Lermontov, A.Çexov, İ.Turgenyev və s. yazıçıların qəhrəmanları vərəmdən əziyyət çəkib. Bunlardan başqa, Balzakın "Şaqren dərisi”, Dümanın "Kameliyalı qadın”, Çexovun "Saxalin adası”, Moemin "Sanatoriya”, Tomas Mannın "Sehrli dağ” və s. əsərlərini də misal çəkmək olar.   Vəba epidemiyası da dünya ədəbiyyatında mövzu olaraq çox işlənib. İvan Turgenevin "Atalar və oğullar”, Fyodor Dostoyevskinin "Şeytanlar”, Nikolay Qoqolun "Ölü canlar”, Maksim Qorkinin "Orlovlar ailəsi” buna misal ola bilər.
 
Yalançı virus

Yazıçılar hər zaman mövcud xəstəliklərdən deyil, bəzən də özlərinin uydurduğu viruslardan gözəl əsərlər yazıblar. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, Stiven Kinqin  "Qarşıdurma” əsəri buna parlaq misaldır. Amma bundan başqa da ədəbi nümunələr var. Məsələn, məşhur ispan yazıçısı Jose Saramaqo 1995-ci ildə qələmə aldığı "Korluq” əsərində insan təbiətinin həssaslığını uydurduğu korluq pandemiyası vasitəsilə ortaya qoyub. Amma bunu müasir dövr üçün "uydurma” saya bilərik. Sabah nə olacağını isə...
 
Bu günün virusu

Dünya yaranan vaxtdan bu günə qədər, lap elə əvvəldə də qeyd etdiyim kimi, adını bilib-bilmədiyimiz saysız-hesabsız viruslar, xəstəliklər yayılıb, milyonlarla insan dünyasını dəyişib. Bu gün də COVID-19, üstəgəl də, müxtəlif adda və ladda tüğyan edən virusların insan həyatına təcavüz etdiyi bir dövrdür. Yəni bu cür epidemiya bəşəriyyətdə ilk hadisə deyil. Və dünyanın buna da qalib gələcəyinə, xilas olacağına inanıram. Təbii ki, bununla bağlı da dünya ədəbiyyatında yeni əsərlər yaranır və yaranacaq da. Lakin onların hansılarının klassikaya çevriləcəyi məsələsinə gəlincə, əlbəttə ki, buna müəyyən qədər vaxt, zaman lazımdır. /Kaspi.az/
 

Yenililklər
28.09.22
Bölgələrdə kitab sərgisi təşkil olunacaq
28.09.22
Macar şairi Mikloş Radnotinin yaradıcılığına həsr olunmuş musiqili gecə keçirilib
26.09.22
Günay Əfəndiyeva Polşada bir sıra görüşlər keçirib
26.09.22
Şəmsəddin Şəmsinin “Dəh Mürğ” poemasının əlyazma nüsxələri əldə olunub
26.09.22
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin qurultayı təxirə salınıb
26.09.22
Günəş topla mənim üçün... - Etimad Başkeçidin yeni hekayəsi
23.09.22
“Şuşaya salam” Beynəlxalq Poeziya layihəsinin təqdimat mərasimi keçirilib
23.09.22
Polşada keçirilən VI Beynəlxalq Türkologiya Konqresində Azərbaycan təmsilçiləri fəal iştirak edib
22.09.22
Polşada Beynalxalq Türkologiya Kongresi çərçivəsində Azərbaycan musiqi gecəsi keçirilib
22.09.22
ANAİB-dən Ermənistanın son təxribatı ilə bağlı bəyanat
21.09.22
Ədəbiyyat İnstitutunda Dövlətşah Səmərqəndinin “Təzkirətüş-şüəra” kitabını təqdim edilib
21.09.22
Polşada VI Beynəlxalq Türkologiya Konqresi başlayıb
14.09.22
“Metafizika” jurnalının növbəti sayı (2022/3) işıq üzü görüb
14.09.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Ermənistanın təxribatları ilə bağlı bəyanat verib
14.09.22
Bəsirə Əzizəli - Dinlər "Qəlb gözü" üçün nə deyir?
12.09.22
"Ulduz" jurnalının avqust sayı çap olunub
31.08.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun əməkdaşlıq əlaqələrinin sərhədləri Qətərə qədər genişlənir
15.08.22
Günay Əfəndiyeva: “Hun-Türk Qurultayı kimi tədbirlərin Bursada və Şuşada, Türküstanda və Oşda, Səmərqənddə və Mərvdə də təşkil olunması mühüm önəm daşımaqdadır”.
04.08.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu müxtəlif mədəniyyətləri bir araya gətirməyə davam edir
02.08.22
“Ulduz” jurnalının iyul sayı çap olundu
01.08.22
Bədirxan Əhmədli - Gəncə üsyanı ədəbi-bədii düşüncədə
01.08.22
Günel Natiqin "Siz səfehsiniz?" kitabı çap ounub
01.08.22
Azərbaycanlı olmaq asanmı?
01.08.22
Azad Qaradərəli - Camalın ağ kitabı
27.07.22
Günay Əfəndiyeva: Reza Deqatinin fotoşəkillərinə baxarkən insanlar həm təsirlənir, həm də heyranlıq duyur
25.07.22
Gülnar Səma -  Əkbər Qoşalının şeirləri
21.07.22
ANAİB media nümayəndələri ilə görüş keçirdi 
20.07.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Qazaxıstanla əməkdaşlığı yeni mərhələyə qədəm qoyur
20.07.22
Azərbaycanda ilk dəfə “Urdu-Azərbaycan poeziya və mədəniyyət gecəsi” keçirilib
18.07.22
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun fəaliyyəti Avropada geniş yayılmağa davam edir
18.07.22
AMEA-da Pakistana aid nəşrlərin təqdimatı olub
15.07.22
“Azərbaycan-Pakistan elmi-ədəbi əlaqələri” Beynəlxalq Konfransı keçirilir
15.07.22
İsveç səfiri Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunu ziyarət edib

06.07.22
“Filologiya və sənətşünaslıq” jurnalının növbəti sayı çap olunub
04.07.22
"Ulduz" jurnalının yeni sayı işıq üzü görüb.
04.07.22
Koreya-Azərbaycan III Humanitar Forumu keçirilib
29.06.22
Əlirza Zihəq - Bakıya səfər
29.06.22
Azad Qaradərəli - Federiko Qarsiya Lorka və Eldar Baxış II
25.06.22

Günay Əfəndiyeva: TÜRKPA ilə birgə keçiriləcək layihələrə dəstək verməyə hazırıq

23.06.22
Mübariz Örən - Qum adası
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.