Fərid Hüseyn - Sənət və mif
02.07.21

 Avanqard.net Fərid Hüseynin "Sənət və mif” adlı yazısını təqdim edir. 

 
 Dırnaqarası ölüm

 Yazıçı və şairlər şəxsi həyatlarından başqa, bir də sənətkar ömrü yaşayırlar. Bəzən müəlliflər həyatlarındakı kədərli hadisə və faciələrdən yaradıcı uğur qazanmaq naminə sui-istifadə edib, sonralar mifləşəcək əzabkeş obrazlarını yaradırlar. Əzab çəkənə isə cəmiyyət tərəfindən daim rəğbət duyulur.
 Bəzən qələm sahibləri, həqiqətən də, acınacaqlı tale yaşayırlar. Məsələn, İosif Brodski həbs olunanda Anna Axmatova onun haqqında belə deyirdi: "Sarıbalaya tale düzəldirlər”. Bəzənsə yaranmış miflər dırnaqarası, uydurulmuş olur. Haqqında danışacağımız Svetlana Boymun "Dırnaqarası ölüm” kitabında bir sıra mövzularla yanaşı uydurulmuş miflərdən də bəhs olunur. Kitabın adı rus poeziyasının gümüş dövrünün unudulmaz simalarından olan, öz sözləri ilə desək, "həm səfil, həm özündən müştəbeh” Marina Svetayevanın Rayner Maria Rilkenin ölümünə yazdığı şeirin "Çoxdandır həyat və ölümü dırnağa almışıq” misrasının bir qədər elmi, bir qədər ironik, hətta deyərdim ki, daha yaradıcı formasıdır. Boymun bu kitabı "Giriş”, "Müəllifin ölümü: ölümü arzulamaq və yazmağın daşını atmaq”, "İnqilabçı şairin ölümü”, "Şairənin ölümü” və "Nəticə: Tənqidçinin ölümü” adlı hissələrdən ibarətdir. Mövzuların genişliyini nəzərə alıb mətləbdən uzaqlaşmamaq üçün kitabın ancaq giriş hissəsindən bəhs edəcəyik.
 Bu unikal tədqiqat əsərinin giriş hissəsində Rolan Bartdan və Mişel Fukodan üzü bəri dillərə düşən "müəllifin ölümü” ideyası, şair və yazıçıların uydurulmuş mifləri və s. araşdırılır. 

 
 Şəxsiyyət və yaradıcılıq

 Məlumdur ki, bir çox hallarda sənətlə həyatın sıx bağlı olduğu fikri geniş yayılıb, bəzən şəxsiyyətlə onun yaradıcılığı bərabər qiymətləndirir, birinin naqis olmasının digərinə təsiri qeyd edilir. Ancaq belə düşünənlər bəzi həqiqətləri unudurlar. Axı dünyada Homer və Şekspir faktları var. Onlar haqqında söz düşəndə deyilir: belə müəlliflər olmayıb, onların adına çıxılan əsərlərini başqaları qələmə alıb. Hər iki yazar haqqında tam, dəqiq bioqrafik məlumat yox dərəcəsindədir. Ancaq biz onların bioqrafiyalarını bilmədən də əsərlərini sevə və qiymətləndirə bilirik. Yaxşı, əgər son dediyim fikir həqiqətdirsə, onda bəs bioqrafiyalar bizi niyə maraqlandırır?
 Qeyd etməliyik ki, bioqrafiyalar şair və yazıçıların əsərlərinə qarşı müəyyən məqamlarda rəğbət və nifrət oyatsa da, onların yaradıcılığı barədə əsassız miflər də yarada bilir. Və bu miflər illər sonra da onlara qarşı dəqiq-düzgün münasibət formalaşdırmaqda oxuculara mane olur. Nəhayət, ayrı-ayrı xalqların ideal hesab elədikləri şair və yazıçı obrazları beyinlərdə klişeləşir və nəsil-nəsil yazarlar uğur qazanmaq üçün onların yaşadığı həmin həyat tərzini lazım oldu-olmadı təkrarlamalı olurlar.
 Beləliklə, şairlik cəmiyyətdə bir rol şəklini alır, belə demək mümkünsə, teatrallaşır. Boym bu vəziyyətlə bağlı maraqlı bir fakt göstərir: "İnsanlar istəyir ki, şair aşiq olanda Verter sayağı tragik və dəli olsun, öləndə isə Şelli, Bayron, Lermontov, Puşkintək faciəvi və qəhrəmana yaraşan şəkildə ölsün. Şair Viqni və ya Kits kimi tənha olsa da olar, amma Hüqo və ya Sibirə sürgün edildikləri yerə qədər onları müşayiət edən xanımları və pərəstişkarları ilə şairanə danışan dekabrist rus şairləri tək xalqa xidmət edən görkəmli şəxsiyyət, uzaqgörən siyasətçi və inqilabçı olsunlar”.
 Həqiqətdir ki, şəxsi həyatı uğursuz, faciələrlə dolu olan, inqilablarda ömür-gün xərcləyən şair və yazıçılara qarşı rəğbət hissi həmişə olub. Bunun təhlükəli tərəfi odur ki, belə həyat şəraitini sonradan cəmiyyət normaya çevirir. Alber Kamyu əbəs yerə demirdi ki, cəmiyyət özündən xəbərsiz olan sadistdir, o əzab çəkəni sevir. Əzaba qarşı rəğbət görən bəzi yaradıcı insanlarsa şüurlu-şüursuz, uğur qazanmaq üçün məhv olmağa meylli olurlar. Bəzən bu bəlaya gənc yaşlarında sürüklənən, məhv olan bəzi yazıçı və şairlərin əzablı bioqrafiyasından başqa, heç nə qalmır, onlar əbədiyaşar nümunələr yaratmamış "faciəyə vurğunluqları” ucbatından heç olurlar. Nəticədə cəmiyyətdə şair, yazıçı ilə normal insanın həyatı fərqlənir, cəmiyyət öz qoynunda böyütdüyü yaradıcı şəxslərə bir fədai, fəqət anormal insan kimi baxır. Sanki cəmiyyət şairləri qurbanlıq kimi seçib ayırır. Özü də bu proses təbii baş verir. 

 Müəllif "mən”inə pərəstiş və korluq

 Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, müəllif "mən”inə pərəstiş bəzən kənara çəkilib böyük ədəbiyyat yaradanların cəmiyyət və ədəbi mühit tərəfindən qəbul olunmamasına gətirib çıxarır. Məsələn, fransız ədəbi tənqidinin metri sayılan Şarl Aqyüsten de Sent-Böv (1804-1869 – fransız ədəbi tənqidçi, ədəbiyyatşünas, ədəbi romantizm cərəyanının görkəmli nümayəndəsi, yazıçı, ssenarist) dövrünün üzdə olan, inqilabçı, dissident, səfil söz adamları haqqında daim məqalələr yazır, ancaq müasiri olan böyük şair Şarl Bodlerin yaradıcılığına, belə demək mümkünsə, biganə qalarmış. Öz dövrünün canlı klassiki sayılan Marsel Prusts istedadlı həmkarına qarşı Bövün bu cür münasibətini "korluq” adlandırır, (Bövə görə, yaradıcılıq şəxsiyyətdə aşkara çıxır, həyatda süst olanlar ədəbiyyatda da bir şey edə bilməzlər) əks arqument irəli sürürdü: "Şəxsiyyət yaradıcılıqda itir”.

 Təhkiyəçinin hökmü və müəllifin ölümü

 Yaradıcı şəxsiyyətin şişirdilməsinin qarşısını almaq üçün XX əsrdə bir sıra avanqard axınların iddia etdiyi "müəllifin ölümü”, "gözəgörünməz mən” kimi ifadələrin ədəbiyyatşünaslığa daxil olması heç də əsassız deyildi. "Müəllifin ölümü” ideyasının yaranmasının bir səbəbi də XIX əsr romançılığında birinci şəxsin dilindən danışılan, daha çox müəllif "mən”ini qabardan əsərlərin qarşısını almaq üçün idi. 

 Ədəbiyyat ölür, kapitalizm dirilir

 Boym maraqlı bir faktı da vurğulayır. O deyir ki, ədəbiyyatın dünyada son populyarlıq tarixi XIX əsrdir. Çünki ondan sonra radio, televizor, internet və s. yarandı və insanlar tərəfindən ehtiyac kimi qəbul edildi. Nəticədə kitabla ünsiyyət öz yerini başqa əyləncələrə verdi. Kapitalizm faktoru ədəbiyyata ciddi təsir elədi, artıq naşirlər də yazarları idarə etməyə başladılar. Onda ortalığa bir sual çıxır: Naşirlərin formalaşdırdığı yazıçıları hansı şəxsiyyət tipi ilə eyniləşdirmək mümkündür, onlar kimdirlər, belələrinin psixologiyalarını müəyyənləşdirmək üçün hansı meyar əsas götürülməlidir?
 Bundan başqa, Boym kapitalizmin diktəsi ilə sənət adamlarının "mədəni repertuarı”nın da dəyişdiyini göstərir: "Artıq fotoqraf mühəndisə, peşəkar jurnalist şairə rəqib oldu, zaman-zaman ondan daha yuxarı mərtəbədə özünə yer elədi”. Beləliklə, müxtəlif sahələrdə çalışanlar haqqında olan miflər dağıldı və ya əvəzləndi.

 Yalançı inqilabçılar, yaxud xəbərsiz yanılanlar

 Boym haqlı olaraq vurğulayır ki, şair və yazıçıların mifinin yaradılmasında daha çox maraqlı olan müharibə görmüş, inqilablardan keçən və yaxud diktaturanın hökm sürdüyü ölkələrdir. Çünki belə ölkələrdə şair obrazı siyasi, ictimai cəbhələrə gərəkli olur və yuxarılar onların şəxsiyyətindən öz amalları naminə yararlanırlar. Nəticədə şairləri daha çox meydanlarda, tribunalarda görürük, onların inqilabçı və həqiqət carçısı obrazları, mifləri yaradılır. Meydanlarda görünməyən, pafosdan uzaq peşəkar yazıçılarsa, belə olan halda qiymətləndirilmir, kölgədə qalırlar.

 Şairin ölümü

 "Renessans dövründən XX əsrin ortalarına kimi, hətta bu və ya digər şəkildə bu günümüzdə də dəbdə olan "Romantik şair” obrazı var. Belə şairlərin bioqrafiyalarına yanaşma da çox vaxt düzgün olmur. Məsələn, ayrılıq şeirləri yazan Bayron haqqında deyirdilər ki, o sonradan ayrılacağını bilirmiş, yaxud ölümdən yazan Puşkin barədə belə bir fikir səsləndirilir ki, cavankən öləcəyini duymuşdu. Əslində isə, ölüm də, ayrılıq da həyat faktlarıdır, bu hadisələr sıravi insanların başına gələ bildiyi kimi, yaradıcı insanın da həyatında ola bilər.
 Şairlərin mifləşmiş obrazına hətta onların özlərinin də qarşı çıxdığını Boym maraqlı faktlarla göstərir. Onun fikrincə, Puşkinin "Yevgeni Onegin”də romantik şair Lenskni öldürməsi, yaxud parodiya edilən qadın obrazının Marina Svetayeva yaradıcılığında "şairənin ölümü” kimi əks etdirilməsi, onların uydurulmuş, mifləşdirilmiş obrazları təmizləmək istəklərindən irəli gəlirdi.
  
 Eliota qədər və Eliotdan sonra

 Tomas Eliot yazıçının öz şəxsi həyatını bütün əsərlərində qələmə almasını, bu aludəçiliyi bəyənmir və deyirdi: "Şeir duyğuları sərbəst ifadə etməkdən ibarət deyil, onlardan imtinadır, poeziya şəxsiyyəti nümayiş etdirmək deyil, şəxsiyyətdən imtinadır”. O vaxta qədər isə poeziya hisslərin, gündəlik yaşantıların ifadəçisi kimi başa düşülürdü. Vilyam Kurtz Vimsatt o dövrün yazar – oxucu münasibətlərini (1907-1975, amerikalı professor, ədəbi nəzəriyyəçi və tənqidçi) çox dəqiq ifadə edib: "Şairin şeirinin niyə və kimə, hansı qadına ithafən, hansı çəmənlikdə oturanda, hansı dostun, əzizin ölümünə” yazılması, onun bioqrafik məqamları oxucuları daha çox düşündürür, nəinki onun hansı poetik ənənələrdən, mədəni bağlardan yaranması, şeirin dil xüsusiyyətləri, bəşəri ideyası”. Roman Osipoviç Jakobson isə (1896-1982, dilçi, ədəbiyyatşünas) şairin, yazıçının yaşadığı hadisələrə, bioqrafiyasına görə dəyərləndirilməsini yəhudi obrazı canlandıran aktyoru tamaşaçıların döyməsinə bənzədirdi.

 XIX əsr örnəyi

 Tənqidçi Boris Tomaşevski (1890-1957, ədəbiyyatşünas, Puşkin yaradıcılığının araşdırmaçısı, yazıçı) isə yazıçıları iki qütbə – bioqrafiyası olanlara və olmayanlara (bioqrafiyası olan dedikdə, həbsdə yatan, sürgün edilmiş, dissident, dünyadan nakam köçən və s. yazarlar nəzərdə tuturdu) ayırmağın mənasız olduğunu vurğulayırdı. Onun fikrincə, futuristlər öz bioqrafiyalarını əsərlərinə zorən daxil edirdilər.
 1960-70-ci illərdə rus ədəbi tənqidinə yenilik gətirən Yuri Lotman və Lidiya Ginzburq (1902-1990, ədəbiyyatşünas, yazıçı, memuarist) da bu mənada Tomaşevsknin davamçıları idilər. Boym bir məqamı da düzgün vurğulayır ki, Lotman, Mixail Qasparov (1935-2005, ədəbiyyatşünas, filoloq, antik ədəbiyyat və rus poeziyasının araşdırmaçısı, tərcüməçi), Ginzburq və Baxtin kimi tənqidçilər yazılarında daha çox rus ədəbiyyatının qızıl dövrünü misal gətirdiklərinə, araşdırdıqlarına görə, əsl həqiqətlərə, dəyişən zamana düzgün münasibət göstərə bilmirdilər. Bu da səbəbsiz deyildi, çünki həmin dövrdə Rusiyada modernist ədəbiyyat yaranırdı ki, o da "keçici həvəs”, "cəfəngiyat” adlandırılaraq inkar edilir, bu yeni cərəyanın müsbət tərəfləri qiymətləndirilmirdi. Beləliklə, modernizmin qarşısıalınmaz diktəsi ilə məlum miflər dağılır, yerinə başqaları yaranırdı. /Artkaspi.az/

Yenililklər
05.08.21
XII Qəbələ Musiqi Festivalı başa çatıb
05.08.21
Babil lövhəsində tətbiqi həndəsədən istifadə edilmənin ən qədim nümunəsi tapılıb
05.08.21
"Qobustan" jurnalının bu il üçün ikinci sayı çap olunub
05.08.21
Amerikalı vokalçı Della Milesin “Qarabağ Azərbaycandır” klipinin təqdimatı keçirilib
04.08.21
Nərmin Kamal - Gördüm mavi havada sərxoş aşiqlər...
04.08.21
Anar Kərimov Yunus Əmrə İnstitutunun nümayəndə heyəti ilə görüşüb
04.08.21
“Şərq-Qərb. Qızıl Tağ” kinomükafatının nominantlarının siyahısı açıqlanıb
04.08.21
Yazıçı Varisin “Qızıl cib saatı” romanı Türkiyədə nəşr olunub
03.08.21
Bakıda 12-ci Beynəlxalq Qısa Filmlər Festivalı keçiriləcək
03.08.21
Açıq havada kinosevərlər gecəsi keçirilib
03.08.21
“Üzüklər hökmdarı” serialı gələn il təqdim ediləcək
02.08.21
Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı Kino Günü ənənəvi mükafatının qaliblərini elan edib
02.08.21
Xalq artisti Amaliya Pənahovanın yaşadığı binanın qarşısında barelyefi açılıb
02.08.21
Orhan Arasın Azərbaycana köç edən almanlar haqda kitabı çap olundu
02.08.21
Fariz Əhmədov: Bu il kinostudiyada istehsalı bərpa etməyə müvəffəq olduq
02.08.21
Xalq yazıçısı Kamal Abdullanın yeni romanı çap olunub
30.07.21
“Ulduz”un iyul  sayı çap olunub
30.07.21
Kristian Voqler - Yazıçının səyahəti
30.07.21
Ülviyyə Heydərova Beynəlxalq Ədəbiyyat Festivalının qalibi olub
30.07.21
Nizami Gəncəvinin 880 illik yubileyinə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçiriləcək
30.07.21
“AMEA Hüseyn Cavidin ev-muzeyinin elmi-yaradıcı fəaliyyəti (müstəqillik illərində)” adlı monoqrafiya nəşr olunub
30.07.21
Türkiyənin Bursa şəhərində Nizami Gəncəviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans başa çatıb
29.07.21
Dünya şöhrətli Dominikan musiqiçisi Conni Ventura vəfat edib
29.07.21
Milli Qəhrəman Polad Həşimovun xatirəsinə ithaf edilmiş kitabın təqdimatı keçirilib
28.07.21
“Erməni nasizmi – terror ideologiyası” kitabı nəşr olunub
28.07.21
Buker mükafatının uzun siyahısı açıqlanıb
28.07.21
XII Qəbələ Musiqi Festivalı Bakı Musiqi Akademiyasının 100 illik yubileyinə həsr olunacaq
28.07.21
Gənc caz ifaçıları üçün müsabiqə elan olunub
27.07.21
Seyran Səxavət “Nizami Gəncəvi” mükafatına layiq görülüb
27.07.21
Nizami Cəfərov - "Leyli və Məcnun"un türk dünyası - Araşdırma
27.07.21
Azərbaycanlı rəssamın əsərləri “ArtCamp Andorra” layihəsi çərçivəsində UNESCO-da nümayiş olunub
27.07.21
Keşikçidağda Tunc dövrünə aid böyük kurqanlar tapılıb
26.07.21
“Teatr və kinoteatrların açılması müzakirə olunacaq”
26.07.21
Türkiyənin Bursa şəhərində Nizami Gəncəviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans keçirilir
26.07.21
Aşıq Ələsgərin şeirlər kitabı Türkiyədə nəşr olunacaq
26.07.21
Müslüm Maqomayev və Tofiq Quliyevin heykəlləri Bakının bu hissəsində qoyulacaq
26.07.21
Könül Nuriyeva - Vurnuxma...
16.07.21
“Seyran Səxavət” adlı biblioqrafik kitab işıq üzü görüb
16.07.21
Nizami Gəncəvi irsi Avstriya Milli Kitabxanasında
16.07.21
Anar Kərimov Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin nümayəndə heyəti ilə görüşüb
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.