Alim zəkası və zəhmətinin daha bir bəhrəsi
29.11.18

Hər bir xalqın zəngin folklor yaradıcılığı, mədəniyyət tarixi onun milli təfəkkürünün, fəlsəfi fikir və mənəvi dünyasının tarixidir.

Xalqın adət və ənənələri, vətənpərvərliyi, milli özünüdərki, azadlıq və müstəqillik yolunda mübarizələri onun xalq yaradıcılığında - nağıllarda, dastanlarda və musiqi mədəniyyətində bədii ifadəsini tapmışdır.

Türk xalqlarının folklor nümunələri, o cümlədən, dastan yaradıcılığı ideya-məzmununa və zənginliyinə görə dünya mədəniyyəti tarixinə daxil olmuşdur. "Ergenekon", "Manas", "Kitabi-Dədə Qorqud", "Koroğlu" kimi böyük həcmli dastanlar bütün dünyada şöhrət qazanmışdır. Azərbaycan folklorunun özəlliklərindən biri də onun başqa türk xalqlarının şifahi xalq ədəbiyyatı ilə ortaq cəhətlərə malik olmasıdır. Böyüklüyündən və kiçikliyindən asılı olmayaraq hər bir xalq özünə məxsus dastan mədəniyyətini yaratmışdır. Mübarizələrlə dolu tarixi keçmişə malik olan Kalmık xalqı da qədim mədəniyyətini və xalq yaradıcılığını bu günümüzədək qoruyub saxlaya bilmişdir.

Kalmık xalqının qəhrəmanlıq dastanı "Canqar" da belə ədəbi örnəklərdən biridir. Fəlsəfə üzrə elmlər doktoru, professor Babək Qurbanovun yüksək peşəkarlıqla tərcümə etdiyi bu dastan 2017-ci ildə "Şur" nəşriyyatında nəşr edilib. Kitabın redaktoru və naşiri Musa Ələkbərli, elmi redaktoru filologiya üzrə elmlər doktoru, professor Mahmud Allahmanlıdır. Tərcüməçi "Kalmık xalqının qəhrəmanlıq dastanı "Canqar"da türk mənşəli ünsürlər" sərlövhəli ön sözdə yazır: "Xatırlatmaq lazımdır ki, hər bir xalq böyük və kiçikliyindən asılı olmayaraq son dərəcə mükəmməl maddi və mənəvi dəyərlər, bu sırada monumental dastan mədəniyyətini yarada bilmişdir. Müasir mərhələdə bu qəbildən olan nümunələrin araşdırılması və öyrənilməsi, milli mədəniyyəti zənginləşdirməsi kimi məsələlər haqlı olaraq mütəxəssisləri və ilk öncə mədəniyyət xadimlərini, folklorşünasları ciddi surətdə məşğul etməkdədir". Kitabda qeyd edilir ki, zəngin folklor yaradıcılığına malik olan kalmık xalqının mədəniyyəti əslində, monqol, Tibet və hind mədəniyyətindən qaynaqlanmışdır.

Zaman-zaman kalmıkların öz azadlığı və müstəqilliyi uğrunda apardıqları çoxillik mübarizələrdə və döyüşlərdə qəhrəmanlıq göstərən igid oğulların şərəfinə dastanlar bağlamışlar. XV əsrə aid edilən kalmık xalqının böyük ədəbi abidəsi sayılan "Canqar" dastanı da bu qəbildən diqqəti cəlb edir. 12 boydan ibarət olan dastanın hər boyu qəhrəmanlıq səhnələrini əks etdirir. Xalq qəhrəmanı Canqar öz məmləkətini ədalətlə idarə edir, burada "sənin", "mənim" kimi anlayışlar yoxdur, xalqın güzəranı xoş keçir, onlar daim bolluq içərisində həyat sürürlər. Dastanın giriş hissəsində oxucu ədalətli bir məmləkətdə firavan həyat sürən, naz-nemət içərisində yaşayan və təbii ki, xalq fantaziyasının məhsulu olan utopik bir dövlət quruluşu ilə rastlaşır.

Dastanın əsas ideyasını qəhrəmanlıq, vətənsevərlik, mənəvi təmizlik, dostluq, sədaqət kimi keyfiyyətlər təşkil edir. Xalq heç bir zaman bu keyfiyyətlərin yox olacağına inanmaq istəmir. Düşdükləri xəyali ölkədə bu keyfiyyətlərin daima yaşamalarına onlar qəlbən inanırlar. Babək Qurbanov "Canqar" dastanı ilə "Koroğlu" dastanı arasında uğurlu paralellər aparıb, müqayisəli təhlillər verib və maraqlı nəticələr çıxarıb. Onun fikrincə, hər iki qəhrəmanın atları arasında da bir oxşarlıq var: "Canqarın atı Aranzal (Koroğlunun Qıratı kimi) sədaqətli və insan kimi hikmətlidir, hətta danışır da. O, Canqarı da, onun bahadır dostlarını da dəfələrlə döyüş meydanından ölümcül yaralı vəziyyətdəykən xilas edə bilir". Dastan qəhrəmanlarından hər birinin adı həm də  mənəvi keyfiyyətlərin daşıyıcısıdır. Məsələn, Altan Tsedji - müdriklik, dözümlülük, Sovar-güc, Minqyan-gözəllik idealı, Ke Cilkan - hikmətlilik və s. Müəllif qeyd edir ki, kalmık dili monqol dialektlərindən (Oyrat ləhcəsi) sayılmasına baxmayaraq, burada həm də türk dilinin təsiri duyulur.
 
Dastanda tez-tez işlədilən tanqrı, bulat, aslan, tulum, qanun, ulus, ura, Çaçır - Qulaq, bezek, burhan, Qırğız, sultan, xan və s. sözlərini və "Canqar" sözünü türk mənşəli hesab edən müəllif yazır: "Canqar" sözünün türkcə "can" və "qar" sözlərindən meydana gəlməsini də ehtimal etmək mümkündür (Türkiyə və Azərbaycanda bu cür adlara günümüzdə belə rast gəlmək mümkündür: məsələn, Canpolat, Caner, Canal, Cansevər və s.)". Kitaba yazdığı əhatəli ön sözdə müəllif qeyd edir ki, kalmıklar haqqında məlumatlara bir çox türk dastanlarında, o cümlədən, "Alpamış"da və qazax xalqının qəhrəmanlıq dastanı "Batır Kambar"da da rast gəlinir. Qeyd olunan bu nümunələr kalmıkların tez-tez türk soylu xalqlarla əlaqələrini, torpaq uğrunda aralarında olan mübarizələrini əks etdirir.

Dastan Rusiyada, Çində, Bolqarıstanda, Monqolustanda, Almaniyada, Latviyada və s. yerlərdə nəşr edilmişdir. Dastanın estetik idealını qəhrəmanlıq kimi dəyərləndirən professor yazır: "Rusiya Federasiyasına daxil olan bu xalq digər türk soylu xalqlar kimi təqiblərə və işgəncələrə məruz qalmasına baxmayaraq, daima öz mədəniyyətini, folklor sənətini, şifahi ədəbiyyatını, atalar sözlərini, nağıllarını, xalq musiqi yaradıcılığını, bulmacalarını və s. xüsusilə də 13 min misralıq fundamental ədəbi abidə kimi dəyərləndirilən "Canqar"ı günümüzə kimi saxlaya bilmişdir". Onu da qeyd edək ki, Türkiyədə keçirilən IV Beynəlxalq Türk Dünyası Simpoziumunda professor Babək Qurbanovun məruzəsi "Canqar" dastanına həsr olunmuşdur.

Babək müəllim təkcə Azərbaycanda deyil, Türkiyədə, Rusiyada və başqa ölkələrdə də tanınmış alimdir. Onun elmi əsərləri həmişə özünəməxsusluğu və elmi dərinliyi ilə seçimlənir. "525-ci qəzet"in daimi oxucusu kimi onun 24 iyul 2018-ci il tarixli sayında Ali Kafkasyalın "Kafkas kocakları" bədii roman dili ilə" məqaləsi əhatə dairəsi, məzmun tutumu və elmi-nəzəri səviyyəsinə görə diqqətimi cəlb etdi. Məqalə müəllifi qeyd edir ki, əsərdə təsvir edilən hadisələr və qəhrəmanların fəaliyyət göstərdikləri coğrafi ərazi Qazax bölgəsi və İkinci Şıxlı kəndidir. Əsərin qəhrəmanları da elə bu kəndin nümayəndələridir. Babək müəllim əsərdə repressiya olunan bir çox qohumlarının adlarının yer aldığını, illər sonrası onların sürgündən Vətənə geri dönməsini və evlərinə qonaq gəlməsini xatırlayaraq yazır: "Əsərdə prototipi olan insanlar az deyil və onların qohumları, varisləri bu gün də Qazax bölgəsində, xüsusilə də İkinci Şıxlı kəndində həyat sürməkdədirlər". Müəllif qeyd edir ki, "Kafkas kocakları" əsəri Azərbaycan xalqının tarixində dramatik bir tarixi dövrü - 1917-1940-cı illəri əks etdirir. Tarixi olayların obyektiv təsvirini və əsərdə adları keçən bütün iştirakçıların real həyatda prototiplərinin olmasına görə müəllif bu əsəri sənədli roman kimi dəyərləndirir.

Əsilzadə bir ocağın sayılıb-seçilən yurdçusu, tanınmış alim və təcrübəli pedaqoq Babək müəllim şərəfli bir yaradıcılıq yolu keçib. O, 1981-ci ildən Milli Elmlər Akademiyası Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun estetika və etika şöbəsinin müdiri olmuş, 1988-ci ildən 1992-ci ilin sentyabr ayına qədər Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində "mədəniyyət tarixi və nəzəriyyəsi" kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1992-ci ildə Atatürk Universitetinə dəvət edilən Babək müəllim 2008-ci ilədək müəllim vəzifəsində, 2017-ci ilədək Qaziantep Universiteti Türk Musiqi Dövlət Konservatoriyasında çalışmışdır. O, otuzdan artıq Uluslararası elmi konqreslərdə, beynəlxalq sammitlərdə, simpoziumlarda və çeşidli konfranslarda sənət fəlsəfəsi, musiqi və sənət tədrisinin aktual problemləri mövzusunda elmi məruzələrlə çıxış etmiş, orijinal fikir və mülahizələrini bildirmişdir. Babək müəllim 700-dən çox elmi-publisistik, o cümlədən, musiqi nəzəriyyəsi, ifaçılığı, heykəltəraşlıq, rəssamlıq, kino sənəti, sənət fəlsəfəsinə aid elmi-nəzəri məqalələrin, 45 kitab və monoqrafiyaların müəllifidir. Alim bu yaxınlarda "Şur" nəşriyyatı tərəfindən çap olunan yeni bir əsəri - "Xalq çalğı alətlərimizin tarixi və nəzəri problemləri" kitabı ilə musiqişünaslığımıza öz töhfəsini verdi. Yeni kitabda türksoylu xalqların, o cümlədən, Azərbaycan xalqının Türk və Şərq dünyasında tarixən geniş istifadə olunan bir çox xalq çalğı alətləri, onların ictimai həyatdakı rolu və nəzəri-estetik özəllikləri barədə əhatəli bilgi verilir.

Onun elmi fəaliyyəti barədə Türkiyədə, Rusiyada, Özbəkistanda və bir sıra xarici ölkələrin mətbuatında məqalələr çap olunmuş və tədqiqat əsərləri yüksək qiymətləndirilmişdir. Məşhur alman şairi İ.Beherin fikridir: "Nə vaxt qəmli-qüssəli oldun işlə, bu, qəmi qovmaq üçün yeganə vasitədir. Kədərə-qəmə batmamaq üçün işlə, çünki zəhmət qədər bir şey səni düşdüyün məyusluq boşluğundan xilas edə bilməz. Müvəffəqiyyətlər səni həmişə müşayiət edəndə də işlə, çünki zəhmətdən başqa heç bir dərman qələbədən "başgicəllənmənin" qarşısını ala bilməz".

Bu tədris ilindən professor Babək Qurbanov Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasının "Musiqi fənləri" kafedrasında pedaqoji fəaliyyətini davam etdirir. Sadəliyi, səmimiliyi və ünsiyyət mədəniyyəti kollektivdə ona dərin hörmət qazandırıb. Akademiyanın tələbələri onu yüksək elmi potensiala, zəngin pedaqoji təcrübəyə, intellektual səviyyəyə malik  seçkin bir ziyalı kimi tanıyır və sevir. Fikrimi alimin "Mənəvi saflıq dünyası" kitabından gətirdiyim sözlərlə yekunlayıram: "Hər bir xalqın mədəniyyəti tarixən insanların mütərəqqi ideyalarını, həyat tərzini, hiss və həyəcanlarını, adət və ənənələrini əks etdirməklə yanaşı, gec-tez dünya sivilizasiyasının malı olur, dünya mədəniyyətini yeni-yeni estetik sərvətlərlə zənginləşdirir". Şübhə etmirik ki, professor Babək Qurbanovun dilimizə çevirdiyi "Canqar" dastanı mütəxəssislər və oxucular tərəfindən maraqla qarşılanacaq.

Vəfa XANOĞLAN
Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasının Azərbaycan dili və ədəbiyyat kafedrasının müdiri, sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru

525.az

Yenililklər
05.05.21
Azərbaycan Nəşriyyatları İctimai Birliyi poster müsabiqəsi elan edib
04.05.21
“Molla Nəsrəddin” ensiklopediyası”nın təqdimatı keçirilib
03.05.21
“Hədəf Nəşrləri”ndə müəllif tenderi iştirakçıları ilə görüş keçirilib
28.04.21
Balkan türklerinden İlhami Emin’in anısına
25.04.21
Türkiyədə Aşıq Ələsgərin anadan olmasının 200 illik yubileyi keçirilib
25.04.21
Azərbaycan Nəşriyyatları İctimai Birliyinin növbəti toplantısı keçirilib
21.04.21
Milli Televiziyamızın bu günü
20.04.21
Üzeyir Əlizadə - Taleyə düşən 5-lər       
15.04.21
Tovuz döyüşləri haqqında sənədli film çəkilib
13.04.21
Xətainin “Dəhnamə”si nəsrlə təqdim edildi
13.04.21
Təranə Vahid - Qasırğa
10.04.21
Xəzər Universitetində Fransız dili bayramı
06.04.21
“Hədəf Nəşrləri” müəllif tenderi elan edir
30.03.21
Tanınmış kinoşünas Aydın Kazımzadənin yeni kitabı işıq üzü görüb
30.03.21
“Böyük Qayıdış” qısametrajlı bədii, sənədli və animasiya film layihələri müsabiqəsinə sənəd qəbulu başa çatıb
30.03.21
Təranə Vahidin “Qarışqa təqvimi” Türkiyədə çap olunub
30.03.21
Qalib Şəfahətin "hekayələr kitabı Türkiyədə işıq üzü görüb
11.03.21

“Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı” jurnalının növbəti sayı çap olundu

09.03.21
Emil Rasimoğlu -  Tor qurub işıq dirəklərinə Tanrı...
08.03.21
Qadınlarımızı bəşəri sevgi ilə şərəfləndirən 8 Mart ucalığı
08.03.21
Erməni generalını boğan şəhid haqqında roman - İlk hissə
05.03.21
Əbdürrəhim bəy Haqvеrdiyеvin “Mоzalanbəyin səyahətnaməsi” əsərinin ifşaedici gücü
03.03.21
“Azərbaycan Nəşriyyatları” İctimai Birliyi yaradıldı
26.02.21
Səxavət Sahil - İsa kimi Xocalı
26.02.21
Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyi fondunun ilk eksponatları təqdim olunub
25.02.21

Azərbaycan kitabları Fransa Milli Kitabxanasında

25.02.21
Nəcəf bəy Vəzirovun “Dələduz” pyesində dövrün həqiqətləri
24.02.21
Görünməyən mötərizələr – Fərid Hüseyn Salam Sarvanı tənqid etdi
24.02.21
“Əlyazmalar yanmır” jurnalının növbəti nömrəsində
23.02.21
Xalq artisti Yalçın Rzazadə vəfat edib
22.02.21
Nizami Gəncəvinin 880 illik yubileyinə həsr olunmuş beynəlxalq xalça eskizi müsabiqəsi elan edilib
19.02.21
Nizami Gəncəvinin 880 illiyi münasibətilə İspaniyada xüsusi poçt markaları dövriyyəyə buraxılıb
19.02.21
Mədəniyyət Nazirliyi işğaldan azad olunmuş ərazilərdə tarix və mədəniyyət obyektlərinin vəziyyətinə dair məlumat yayıb
19.02.21
Aşıq Ələsgərin 200 illik yubileyi qeyd ediləcək
18.02.21

“İzahlı dini terminlər lüğəti” nəşr olunub

18.02.21
Xalq şairi Nəriman Həsənzadə “İstiqlal” ordeni ilə təltif edildi
18.02.21

Prezident İlham Əliyev Nəriman Həsənzadəni 90 illik yubileyi münasibətilə təbrik edib

16.02.21
Paşa Talıblı - Mənim şeirlərim başsağlığıdı...
16.02.21
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı haqqında monoqrafik tədqiqat
16.02.21
Mədəniyyət naziri ölkəmizdə fəaliyyət göstərən televiziya kanallarının rəhbərləri ilə görüşüb
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.