Kiyumərs İslami - Qoşaçay; türklərin uyqarlıq ocağı
11.09.18

Azərbaycan haqlı olaraq bəşər sivilizasiyasının ilkin ocaqlarından sayılır. Iki milyon yaşı olan bu əzəli, əbədi və qutsal torpaqda ulu əcdadlarımız çox qədim dövrdən sığınacaq tapıb, məskən salıb, yuva qurub, ocaq çatıb, qayım-qada olub, dövran sürüb, zaman-zaman yaşayıb və gəlişmişdir. Xalqımız ana vətənin əsil sahibi, əvəzsiz varisi, qoruyub-saxlayanı, qurub-yaradanı olub, dünyanın ən qədim və mədəni etnoslarının biri kimi tanınıb, sayılıb və seçilib.
Azərbaycanın mədəniyyət ocaqlarından sayılan biri və tarix boyu yağı-düşmanlar tərəfindən qanına boyanıbda bir avuc torpaq belə düşmana verməyən qoşaçay şəhəridir. Qoşaçay şəhəri güney azərbaycanın batı vilayıtinin güney ovalığlnda yerləşir. Bu şəhər adından da aydın olduğu kimi iki cığatı və tatau çayları arasında yerləşir və coğrafi mövqeyinə görə, doğu azərbaycan vilayətinə və zəncana bir ilgi körpüsü kimi önəmli yerə malikdir. Qoşaçayın 200-dən çox tarixi və turisti cazəbələrə malikdir və tarix boyu bir çox dövlətlərin başkəndi olmuşdur. Örnək olaraq manna, midiya dövlətlərin başkəndi və eləcədə elxanlılar dönəminidə qış payitəxti olaraq özəl önəmli dərəcəyə malik olmuşdur.
 Məlum olduğu kimi bu şəhərdə başqa iran coğrafisindən də örnək olaraq kirmanlı və zərənd tayfaları yaşamaqdadırlar. Və bir sıra qərəzli fars tarix yazarları onları fars kökənli qələmə alıb və onların  qacarlar yəni ağa məhəmməd xan dövründə bura zorla köç etdirildiklərini və türklər arasında əridiklərini yazırlar. Ancaq yetirməliyik ki, o çağda kürdlər, azərbaycan türklərin soyqırım etmək məqsədiylə qoşaçay və başqa batı azərbaycan şəhərlərinə hücum etmişdilər. Və qacar dövləti onların qarşısını almaq üçün bu köçləri düzənləməşdilər. köçlər həməşə zorla olmayıbdır yəni bir çox tayfalar könüllü olaraq kürd cinayətlərinin qarşısını almaq üçün gəlib yerləşmişdilər. Bugündə baxsaq iranın kirman vilayatində yaşayan elə həmən zərəndlər türk soyludurlar və bütünlüklə türkcə qonuşurlar. Yəni onlar burda əriməyiblər və türk kökənli olduqları məlumdur. Həmən kürdlər 1916-ci ildə şıx übeydullah nəhri sərkərdəliyi ilə qoşaçayda minlərcə insanı qətlə yetirmişlər. Və bu olay qoşaçayın qanlı yaddaşlarından biri dir.
Məlum olunduğu kimi güney azərbaycanın bir çox tarixi abidələri çirkin siyasətlər nəticəsində qorunub saxlanmadığı üçün məhv olub aradan getmişdir. Sağ qalan tarixi yerlər isə araşdırılıb üzə çıxarılmır. Bu tarixi əsərlər qoşaçayda da az deyildir. Bu tarixi məkanlardan örnək olaraq daş təpəni ad aparmaq olur. Daş təpə qoşaçaydan 21 k.m quzey-batısında yerləşir. Oradaki qala bütünlüklə aradan getmişdir. Hətta oradan tapılan kətibə isə indi almanda saxlanılır ki, arxeoloqların verdiyi məlumata görə aşkarlanan kətibə urartuların şahı 1-ci arqiştiyə aid edilir ki, mannalar yenildikdən sonra oranı ələ keçirmişdir. Eləcədə oradan tapılan əşyaları eneolit çağına aid edilərək bu məkanda yaşayış tarixi çox əskilərə qayıtması söylənilir.
Qoşaçay başqa turisti məkanlarada malikdir. Örnək olaraq; cığatı və tatau çayı sahilləri, leylan çay,acurlu çayı, cəbikli mağarası (tarixi-turisti), ozan şəlaləsi, tağ məçidi və sairə.
Qoşaçay adının anlamı
əski türk mifik dünya görüşündə olan kultlar və inanclarla bağlı yaşadıqları və məskən saldıqları məkanlara və coğrafi özəlliklərinə baxaraq uyğun olan ata inancları və orada baş vermiş bir sıra olaylarla bağlı ad seçirmişlər. Və bugünə qədər gəlib yeni nəsillərə matmışdır. Bu məkanların biri qoşamay şəhəri dir. Şəhərin adı təmiz türkcəmizdə olan iki sözcükdən yəni “qoşa” və “çay”dan ibarətdir. Aydın olduğu kimi və bir sıra tədqiqatlara əsasən, toponimiyada “qoşa” say anlamın daşıyaraq, “iki” deməkdir. Onun işlənməsi coğrafiya səcciyəsinin  təsdiqinə xidmət edir. “qoşa” sözü bu bölgədən başqa digər yer adlarda isə gözə çarpmaqdadır; zəncanın qeydar şəhərinə bağlı olan “qoşa təpə”, tovuz rayonunda “çataq ya qoşa köy”, muğanda “qoşa qışlaq” və sairəni ad aparmaq olar. Və bu gün “qoşa qarımaq” ifadəsidə bu örnəklərə daxildir. Yəni bir sözlə bu şəhər iki cığatı və tatau çayları arasında yerləşdiyi üçün “qoşa çay” və “iki su arası” adlanmaqdadır.
Mifik görüşə gəldikdə “su” sözü yalnız qoşaçayda deyil, eləcədə başqa şəhər və toponimlərdə su varlığlı ilə ilgili olanlara rast gəlirik; urmu, muğan, çaypara, biləsuvar, germi, qara su, sular, bulaq, bulub, çay, çayır, çimən və başqa söz və ifadələrimizdə rast gəlinir. Göründüyü kimi qoşaçayda su sözü çay varyandında işləkdir. Mifik yer-sub inancı ilə sıx ilgidədir. əski türklərdə və bugünə qədər su sözü bu, mu, cu, çu, çuy şəkillərində rast gəlinir. Bugün qırğızıstanda və qazağıstanın güneyində “çuy” adlı çay adı vardır və onun ətraf bölgəsi çuy vadisi adlanır. Eləcə qoşaçayın “çuğanlı” köyü isə su və çayla yad edilir. Hətta dilimizdə işlək olan çimən, cup, cuy, və farslarda işlədilən cuybar və cuy isə bizim dilimizdən alınmadır. Dilimizdə ifadə edilən “cum-culuq su olmaq”da su kökünə aiddir. Yəni əski türklərdə su yaradılış və hayat başlanğıcı olaraq qutsal sayılıb və ağ ana (ana ilahə) ilə birgə olduğuna inanc vardır.

Yenililklər
17.01.22
İlhamə Dağlı - Tobıktıda günəş doğdu
17.01.22
Azad Qaradərəli: "AYB-dan uzaqda qalmaq, təbii çətinliklər yaradıb mənə"
15.01.22
Mübariz Örən Yaradıcılıq Fakültəsinə rəhbər təyin olunub
11.01.22
Gülnar Yunusova -  Fenomen Haruki Murakami 73 yaşında
11.01.22
Kənan Hacı - Vaxt pəncərəsi
11.01.22
Azad Qaradərəlinin hekayəsi Türkiyə saytında yayımlanıb
10.01.22
Nadir Əzhəri - “İsanın qadını” və qadın ifadəsinin keyfiyyəti
06.01.22
Kənan Hacının yeni kitabı çap olundu
30.12.21
Günel Natiq - Ayı dərisi 
29.12.21
“Qarabağ ilmələrdə” sənədli filminin təqdimat mərasimi olub
29.12.21
“Ulduz”dan oxuculara endirim
29.12.21
Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə bağlı film çəkiləcək
28.12.21
Habil Yaşar - SMS
28.12.21
Eşqin Məmmədov - Bu il başqa arzum var, hədiyyə istəmirəm
27.12.21
Ramil Əhməd Türkiyədə qalib oldu
27.12.21
Yazıçı Varisin kitabı İranda nəşr edilib
27.12.21
Nemət Mətin - İsanın qadını və ya Səxavət Sahilin "Məhəbbət" obrazı
24.12.21
Azad Qaradərəlinin yeni kitabı çap olunub
23.12.21
İlin son "Ulduz"u nəşr olundu
23.12.21
Fərid Hüseynin İstanbulda imza günü oldu - Foto
23.12.21
Cavanşir Atəşi - Xalqının taleyinə günəştək doğulmusan!
20.12.21
“Leyli və Məcnun” dastan-tamaşası təqdim olundu
20.12.21
“Qobustan” sənət toplusunun qış nömrəsi işıq üzü görüb
20.12.21
“Salnaməfilm” studiyasında il ərzində bir sıra yeni sənədli filmlər çəkilib
20.12.21
“Uşaq Avroviziyası - 2021” müsabiqəsinin qalibi bəlli olub
20.12.21
Minsk şəhərində Nizami Gəncəvinin heykəli ucaldılıb
16.12.21
Küyülü Nəccari Səid - Atam
16.12.21
Üfüqdə hansı cərəyan görünür? - SORĞU
13.12.21
Səxavət Sahil - Əkrəm Əylisli, Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir və Türk ədəbiyyatı
13.12.21
Mərahim Nəsib - Əllərim göy üzündə, dodağımda dualar
13.12.21
Bakıda 15-21 dekabrda Milli Kitab Sərgisi keçiriləcək
13.12.21
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə qəbul elanı
13.12.21
Koreya-Azərbyacan II Humanitar Forumunu keçirilib
13.12.21
Ləman L.R. - Susaq, sükutumuz danışsın
08.12.21
"Kitabi-Dədə Qorqud" italyan dilində
08.12.21
“Ərəb ədəbiyyatının ehramı Nəcib Məhfuz” kitabı çapdan çıxıb
08.12.21
Hüseyn Cavidin “Topal Teymur” pyesi rus dilində işıq üzü görüb
08.12.21
Tramp prezidentlik fəaliyyəti barədə kitab yazır
08.12.21
Azərbaycanın iki filmi beynəlxalq festivalda mükafat qazanıb
02.12.21
“Məhəmməd İqbal: Eşq və düşüncə şairi” kitabı nəşr olunub
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.