Orhan Arasın "Son cənnət" romanına bir baxış
07.02.18

Orhan Aras müasir türk ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindəndir. Şair, nasir, jurnalist kimi fəaliyyət göstərən Orhan Aras 1963-cü ildə İğdırda dünyaya gəlib.
 
Əslən azərbaycanlı olan yazar orta təhsilini Qarsda alıb, Ərzurum Universitetinin Jurnalistika fakültəsini bitirib. Almaniya və Azərbaycan Yazıçılar birliklərinin üzvü olan O.Aras Almaniyada yayımlanan "Referans" jurnalının baş redaktorudur. Orhan Aras həm türk, həm alman, həm də Azərbaycan dillərində çap olunmuş müxtəlif bədii, elmi-publisistik kitabların müəllifidir. O, "Azərbaycan davamız" (1998), "Həzrət Əli" (2000), "Ayrılığın rəngi hüzün" (2003), "Kaşğardan Berlinə" (2010), "Ah Türkiyə" (2016), "Oriyentalistmi?" (2016) və digər  əsərləri ilə istedadlı publisist və yazıçı olduğunu sübut edib.

Orhan Arasın yaradıcılığında Azərbaycan mövzusu mühüm yer tutur. O, azərbaycanlı yazıçı Məhəmməd Əsəd bəy (Qurban Səid) haqqında "Əsəd bəyin həyatı və jurnalistikası" adlı sanballı monoqrafiya qələmə alıb. "Oriyentalistmi?" (2016) adlı kitabında Orhan Aras 1969-cu ildən etibarən bütün dünyada fenomenə çevrilən, "Əli və Nino" adlı kiçik bir romanı bütün dillərə tərcümə olunan, ürəkyandıran bir eşq hekayəsi və ondan daha maraqlı şəxsiyyəti ilə əsrarəngiz yazıçı Qurban Səidin həyatı  haqqında geniş məlumat verir.

"Kaşğardan Berlinə" (2010) əsərini portret-oçeklər kitabı kimi dəyərləndirmək olar. Kitabda Orhan Arasın coşğulu qələmindən çıxan essevari təhkiyə ilə Çingiz Aytmatov, Annemari Şimmel, Yavuz Bülənt, Rəbiyyə Qədər və b. türk dünyasında tanınmış ədəbiyyat və elm adamlarından söz açılır.

Orhan Aras "Ah Türkiyə" (2016) kitabında getdikcə sosiallaşan həyatda türk dilinin əriməsi, din pərdəsi altına müxtəlif məzhəblərin yayılması haqqında mükəmməl türkcəsi ilə həyəcan təbili çalır.

"Həzrət Əli" (2000) kitabı tarixdə bərabərinə az rast gəlinən şəxsiyyətlərdən biri olan Həzrət Əlinin həyat hekayəsi, etdiyi müharibələr, islam dininə xidmətləri barədədir. Romanda ən amansız döyüşçülərin belə qarşısında titrədiyi Əli ailəsində şəfqətli ata, mehriban ər kimi təsvir edilmişdir.

Orhan Arasın Azərbaycan dilində təzəcə çapdan çıxmış "Son cənnət" romanı (Bakı, "XAN" nəşriyyatı, 2017) böyük maraq doğurur. Roman sadə təhkiyə tərzi, axıcı dili ilə oxucunu dərhal ələ ala bilir. Düşündürücü problemlər qaldıran romanda xalq həyatı geniş və əhatəli  şəkildə əks etdirilib. Əsərdə 1990-cı illərdə Türkiyədə baş verən siyasi hadisələrin ümumi mənzərəsi, silahlı qarşıdurmalar, İslam inqilabından sonra İranda yaşanan fiziki və mənəvi çaxnaşmalar, Almaniyada mühacir düşərgələrindəki həyat təsvir edilib. Can, Memo, Dilo, Aliyə kimi obrazların hər biri Orhan Arasın usta qələmindən çıxmış  maraqlı, özünəməxsus personajlardır.

Maraqlı süjet xətti ilə yanaşı, "Son cənnət" romanı həm də baş qəhrəmanlar -  Can və Aliyənin məktubları üzərində davam tapır. Sərt ideologiyanın qurbanı olan Can ehtiyatsızlıqdan həmkəndlisi, uşaqlıq dostu Yusifi öldürür. Peşmançılıq duyğusu ilə bərabər həbs edilmək qorxusu Canı el-obasından didərgin salır. Atasının min bir əziyyətlə oxutdurduğu evin böyük oğlu Can Yusifi vurub qaçdığını ailəsinə açıb deyə bilmir. Məktəbdə silahlı çaxnaşma zamanı qarışıqlıq düşdüyünü, Yusifin vurulduğunu, bütün solçu tələbələrin qaçdığını, polisin onların izində olduğunu söyləyir. Bununla da Canın qaçaqlıq həyatı başlayır. Dağlara üz tutan Can orada  ideologiyadan uzaq Memo, Dilo kimi sadə insanların səmimiyyəti, ona canı-qəlbdən sahib durmaları ilə az da olsa rahatlıq tapsa da, "peşmanlıq çuxur"u getdikcə dərinləşir və onu özünə doğru çəkir. Hara gedirsə, Yusifin günahsız, əzik baxışları onu təqib edir, rahatlıq vermir. Əzizlərindən uzaq düşməsi, uşaqlıq sevgisi Güldən ayrı qalması da onu daim narahat edir.

Qəfil gələn məktubla təhlükənin yaxınlaşdığını anlayan Can atasının təkidi ilə İranın Maku şəhərinə, tanışı Molla Həsənin evinə  yollanır. Qonaq olduğu evdə isti münasibət görən qəhrəman buradan Avropaya mühacirət etməyin yollarını axtarır. Bu işdə ona Mollanın oğlu Əli yaxından kömək edir.  Mollanın evində Canın günləri rahat keçir, ta ki evin böyük qızı Aliyənin gizli məqsədindən xəbər tutana qədər. Aliyə inqilabdan əvvəl Tehranda Xarici dillər fakültəsində təhsil almış, lakin "Xomeyni inqilabı"ndan sonra məcburən qara çarşaba bürünmüş müasir dünyagörüşlü  qadındır. Onun ümid yeri ancaq Candır. Canın köməyi ilə Avropaya ayaq aça və arzusunda olduğu azad, firavan həyata qovuşa bilər. "Lütfən! Lütfən dinlə məni! Bax bəlkə də ortaq nöqtələrimiz azdır. Düşüncələrimiz, fəlsəfəmiz, dünyagörüşümüz arasında bəlkə də fərq yoxdur... Kimsəylə danışa bilmirəm! Kimsəyə dərdimi izah edə bilmirəm, anlayırsanmı, heç kimim yoxdur!"

Aliyənin təkidlərinə baxmayaraq, Can nə Aliyə ilə evlənmək, nə də onu özü ilə xaricə aparmaq niyyətində deyildi. Lakin Aliyənin ciddi cəhdləri nəticəsində bu izdivac baş tutur. Cana saxta pasport əldə etməyə kömək edən Əli bacısı ilə birlikdə onları "cənnət" hesab etdikləri Almaniyaya yola salır. Ortaq məqsədlərin bir araya gətirdiyi bu iki yad insan düşdükləri şərait nəticəsində doğmalaşır və hətta ən məhrəm insana çevrilirlər. Almaniyanın Vetzlar adlı şəhərində mühacir evində rastlaşdığı ağır həyat şəraiti, Candan ayrı qalmağı Aliyəni ümidsizlik girdabına sürükləyir. Darısqal və cansıxıcı otaqlar, xaricilərə tətbiq olunan ağır  qayda və qanunlar, ən pisi, şəhərdən kənara çıxmaq qadağası Aliyənin yeni  firavan həyatla bağlı qurduğu xəyallara heç bənzəmirdi. Sonda taleyin ağır sınaqlarına rəğmən sağ qalmağı bacaran qəhrəmanlar qərib ölkədə bir-birinə sığınıb mübarizə aparmağa davam edirlər.

Müəllif Can və Aliyənin simasında Avropanı nicat qapısı kimi görən gəncliyin faciəsini qələmə almışdır. Can ölkəsində yaşanan siyasi çaxnaşmalar səbəbilə, gənclərin sağçı, solçu kimi qruplaşdığından, onların canına-qanına hopmuş ideologiyadan, fiziki və mənəvi təzyiqlərdən xilas olmaq üçün Avropaya sağlam düşüncə, azad fikir ardınca getməyə can atmışdır. Aliyə isə sərt qadağalardan, mühafizəkar ailəsinin şəxsi həyatına müdaxiləsindən xilas olmaq üçün Avropanı yeganə ümid yeri kimi görürdü.

Romanda verilmiş "Qarasu", "Ağrı dağı", "Qızvəli" və s. haqqında kiçik haşiyələr, mövzuyla bağlı hekayələr təhkiyəyə xüsusi rəng qatır, onu daha da oxunaqlı edir. Əsərdə oxucu marağını gücləndirən əlavə epizodlara - şah rejiminin devrilməsi, Xomeyninin başçılıq etdiyi İran İslam inqilabının qələbəsi, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması haqqında tarixi məlumatlara da rast gəlinir.

Orhan Arasın "Son cənnət" romanı yüksək ideyası, dərin məzmunu, tərbiyəvi əhəmiyyəti ilə diqqəti cəlb edir. Roman müasir dövrün mürəkkəb və ziddiyyətli hadisələrinin geniş təsvirini verən epik əsərlərdən biri kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Orhan Aras istər Türkiyədə, istər Almaniyada  Azərbaycan ədəbi və elmi fikrinin yayılmasında əvəzsiz xidmətləri olan şəxsiyyətlərdəndir. Yazıçının əsərlərinin Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırılması sevindirici olub, Orhan Arası bizə daha da yaxınlaşdırır.

Dilarə ƏLİYEVA
AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işçisi
/525.az/

Yenililklər
27.01.22
"Ulduz"un 2022-ci ildə ilk sayı çap olunub
27.01.22
Ramin Allahverdi - Elm nədir? Elmin əsas meyarları hansılardır?
24.01.22
Anar Məcidzadə -  Gecələri göz yaşı, qaranlıq olur səhər
24.01.22
“Yevgeni Onegin” romanı bir milyon rubla satılıb
24.01.22
Fərid Hüseyn - Şeirə bürünmüş İstanbul - REPORTAJ
24.01.22
Azad Qaradərəli - Alpan kömürçüləri
24.01.22
Təbrizdə Qarabağı tərənnüm edən "Xarıbülbüllər" almanaxı çap olunub
18.01.22
Qurban Bayramov - Növbəti erməni məkrinə – erməniləşdirmə faktına münasibət
18.01.22
Rövşən Yerfi - Həyasızlıq kabusu bizi məhv edəcək!..
17.01.22
İlhamə Dağlı - Tobıktıda günəş doğdu
17.01.22
Azad Qaradərəli: "AYB-dan uzaqda qalmaq, təbii çətinliklər yaradıb mənə"
15.01.22
Mübariz Örən Yaradıcılıq Fakültəsinə rəhbər təyin olunub
11.01.22
Gülnar Yunusova -  Fenomen Haruki Murakami 73 yaşında
11.01.22
Kənan Hacı - Vaxt pəncərəsi
11.01.22
Azad Qaradərəlinin hekayəsi Türkiyə saytında yayımlanıb
10.01.22
Nadir Əzhəri - “İsanın qadını” və qadın ifadəsinin keyfiyyəti
06.01.22
Kənan Hacının yeni kitabı çap olundu
30.12.21
Günel Natiq - Ayı dərisi 
29.12.21
“Qarabağ ilmələrdə” sənədli filminin təqdimat mərasimi olub
29.12.21
“Ulduz”dan oxuculara endirim
29.12.21
Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə bağlı film çəkiləcək
28.12.21
Habil Yaşar - SMS
28.12.21
Eşqin Məmmədov - Bu il başqa arzum var, hədiyyə istəmirəm
27.12.21
Ramil Əhməd Türkiyədə qalib oldu
27.12.21
Yazıçı Varisin kitabı İranda nəşr edilib
27.12.21
Nemət Mətin - İsanın qadını və ya Səxavət Sahilin "Məhəbbət" obrazı
24.12.21
Azad Qaradərəlinin yeni kitabı çap olunub
23.12.21
İlin son "Ulduz"u nəşr olundu
23.12.21
Fərid Hüseynin İstanbulda imza günü oldu - Foto
23.12.21
Cavanşir Atəşi - Xalqının taleyinə günəştək doğulmusan!
20.12.21
“Leyli və Məcnun” dastan-tamaşası təqdim olundu
20.12.21
“Qobustan” sənət toplusunun qış nömrəsi işıq üzü görüb
20.12.21
“Salnaməfilm” studiyasında il ərzində bir sıra yeni sənədli filmlər çəkilib
20.12.21
“Uşaq Avroviziyası - 2021” müsabiqəsinin qalibi bəlli olub
20.12.21
Minsk şəhərində Nizami Gəncəvinin heykəli ucaldılıb
16.12.21
Küyülü Nəccari Səid - Atam
16.12.21
Üfüqdə hansı cərəyan görünür? - SORĞU
13.12.21
Səxavət Sahil - Əkrəm Əylisli, Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir və Türk ədəbiyyatı
13.12.21
Mərahim Nəsib - Əllərim göy üzündə, dodağımda dualar
13.12.21
Bakıda 15-21 dekabrda Milli Kitab Sərgisi keçiriləcək
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.