Vurğun Əyyub - Elnaz Eyvazın Qadını minlərcə Azərbaycan qadınının birisi olsa da...

17.07.17

Xəzər Universitetinin dosenti Vurğun Əyyub şair-yazar Elnaz Eyvazın "Qadın" hekayəsini təhlil edir.
 
Azərbaycan ədəbiyyatı var olduğu uzun əsrlərdən bəri hər zaman qadına diqqət yetirmiş, şairlərimiz onu əsərlərin baş qəhrəmanlarından biri kimi seçmiş, gözəlliyini öymüş, sevgisini tərənnnüm etmiş, məşuqənin üzünü Məkkə bilmiş, qaşlarına qiblə deyib baş əymiş, səadətini, faciəsini qələmə almışlar.  XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq romantik və realist ədəbiyyatımızda qadın mövzusu yeni bir məzmun qazanmış, müxtəlif yönlərdən bədii təsvir və təhlilin obyekti olmuşdur.  Yazıçılarımız  qadınların ictimai həyatda passivliyini, hüquqsuzluğunu, qarşılaşdığı faciələri əsərlərin baş mövzusuna çevirmişlər.  Bir çox əsərlərdə qadının xoşbəxtlik, ya faciəsi daha çox evlilik həyatı müstəvisində araşdırılmışdır.  Evlilik həyatının olduqca məhrəm, fərdi, intim cizgiləri ilə bənzərsiz olduğu hər kəsə bəllidir. Hər bir yazıçı bu aləmin dərinliklərinə öz baxış bucağından göz yetirmişdir. Elnaz Eyvaz da “Qadın” hekayəsində bu aləmə baş vurmuşdur. Bir qadının timsalında, bir ailənin gizli dünyasının sirlərində bir çox Azərbaycan ailəsinin, qadınlarının faciəsinə, problemlərinə işıq tutmaq istəmişdir. Yazıçı buna nə dərəcədə nail olmuşdur?
 
 Hekayədə əri tərəfindən söyülən, döyülən, təhqirlərə məruz qalan bir qadının ailə həyatı, yaşantıları, düşüncələri təsvir edilmişdir. Gəncliyində sevib ailə qurduğu ərini “həyatının ən böyük səhvi” hesab edən Qadının evlilik həyatında çəkdiyi əzablar, əri tərəfindən döyülməsi, təhqir edilməsi və onun bu vəziyyətdən çıxış yolları axtarması yazıçı tərəfindən nəql olunur. Ərini öldürmək dərəcəsinə belə çatdırılan Qadın sonunda baxdığı filmin təsiri altında ər qatili olmaq fikrindən daşınaraq, uşağını da götürüb evi tərk edir. Gördüyümüz kimi hekayənin məzmunu qısadır, hadisə baxımından “yoxsul”dur. Kompozisiya dağınıqdır, hekayənin süjeti fraqmental təsir bağışlayan xatirələrdən ibarətdir. Amma  bütün bunlar  yazıçının əvvəlcədən düşünülümüş bədii fəndi kimi görünməkdədir. Biz  “Qadın”ı hadisə hekayəsi yox, situasiya hekayəsi adlandıra bilərik. Müəllif qəhrəmanlarının tərcümeyi-hal faktlarına, demək olar ki, toxunmamışdır: nə peşənin sahibidirlər, şəhərlidirlər, ya kəndli, təhsillidirlər, ya yox,  ailə maddi baxımdan necə dolanır, nə işlə məşğuldurlar, gəlirləri, maddi ehtiyacları nədir? Bunlar  barədə hekayədə heç bir məlumat yoxdur. Bu üsulla yazıçı yəqin ki, qadın qəhrəmanının narazılığının heç də maddiyyatla bağlı olmadığını göstərmək istəmişdir.  Adətən, ailə mövzusunda yazılan hekayələrdə qısqanclıq hissləri, ərin, ya qadının  ailədənkənar sevgi macəraları konfiliktin əsasını təşkil edir. “Qadın”da bu da yoxdur. Aydınca görünür ki,   qəhrəmanlarının zahiri görkəmləri, onların ailə həyatından kənar  münasibətləri, cəmiyyət içərisində davranışları yazıçının məqsədlərinə daxil deyil. O, qəhrəmanlarının xarakterini, onların daxili dünyasını, qadınların qarşılaşdığı faciələri, yaşadıqları iztirabları yalnızca ailə münasibətləri  müstəvisində açmağa çalışmışdır...və buna, əsasən, nail ola bilmişdir.
 
Hekayədə qadını bütün istək və hərəkətlərində özünə tabe etmək istəyən, onu hər əmrinə tabe olan qul kimi görmək arzusuyla yaşayan bir ər təsvir olunmuşdur. Onun Qadına münasibəti olduqca qarmaqarışıqdır. Arvadını sevirmi? Deyəsən, yox... O sevgi bəxş edən yox, sevgi uman tiplərdəndir. Qadını qucaqlaması, ona qarşı duyduğu fiziki ehtiras, qadından ayrılmaq istəməməsi səmimi məhəbbət hissinin deyil, sadəcə, mənəmlik, sahibkarlıq hissinin, qadına bir əşya kimi yanaşmasının təzahürü kimi ortaya çıxır. Evə səhərə yaxın gəldikdə Qadının nigarançılıqla dolu “Hardasan” sualına cavabı onun xarakteri, arvadlna olan münasibətinin bariz nümunəsidir. “Hə, indi yadıma düşdü. Nə vaxt istərəm, onda da soruşaram, başa düşdün! Sən məndən soruşa bilməzsən hardan gəlirəm. Özüm bilərəm, hara istərəm gedərəm,  nə vaxt istərəm gələrəm! Qızam mən?  Gec gəlsəm nə olacaq, məni tutub zorlayacaqlar? Sən mənə göstəriş verəcəksən?”
    
O,  xəstə olduğu üçün yatağa uzanmaq istəyən arvadının hərəkətini belə özünə qarşı hörmətsizlik, qiyam kimi qiymətləndirərək gücünü, hökmünü şillələri ilə sübuta yetirir. Lakin bu ər heç də qanmaz deyil. Arvadının ona olan münasibətini, narazılığını qadının baxışından, səsinin tonundan belə hiss edir. Di gəl ki, qadına bir əşya kimi yanaşması onun arvadını daha dərindən duymasına, bir insan olaraq dəyərləndirməsinə mane olur. “Əri Qadının onu tərk edəcəyini düşünəndə özünü alçalmış hiss edir, hədə-qorxuları ilə özünü sığortalayıb, Qadını qabaqlamaq istəyirdi.” 
     
Elnaz Eyvazın Qadını minlərcə Azərbaycan qadınının birisi olsa da, yazıçı onu bir tip halına gətirmir, bunu qarşısına məqsəd qoymur. Nə ərin, nə də Qadının sosial həyatları, başqaları ilə münasibətləri haqqında da oxucuya hər hansı bilgi vermir. Təsadüfi deyil ki, müəllif nə Qadını, nə də ərini sosial bir mühit içərisində təsvir etmir, cəmiyyətlə münasibətlərinə toxunmur .  Müəllifi narahat edən, qayğılandıran cəmiyyət yox, fərd və onun taleyi, iztirablarıdır. O, öz Qadınını bir fərd olaraq bədii təsvir və təhlilin mərkəzinə çəkir. Lakin oxucu bu fərdin taleyində digər qadınların da taleyini görə bilir.
   
Müəllif qəhrəmanlarının xarakteri haqqında həm onların arasındakı dialoqlar, həm də özünün təhkiyəsi vasitəsi ilə təsəvvür yaradır.  Ər ilə qadın arasında gedən dialoqlar qısadır, əksəriyyəti bir cümlədən, hər cümləsi isə iki-üç sözdən ibarətdir. Bu dialoqlarda deyilənlər hər personajın xarakterinə uyğun sözlərdir, fərqli ritm, intonasiyadadır: kişinin sözləri sərt, amiranə, hökmlü, qadınınkı isə yumşaqdır, giley doludur, aydınlaşdırmaq, uyuşma tapmaq istəyini ifadə edir. Qadın evə qapanıb, qeyd etdiyimiz kimi, sosial bir həyatı yoxdur, əslində qonum-qonşudan da gizlənir, dörd divar arasında keçirir həyatını. Hətta  ərinin evə gec gəlib qapı döyməsini , qopartdığı mərəkəni, dava-dalaşı qonşuların bilməməsi, eşitməməsi üçün əlindən gələni edir. Ona görə də daha çox öz-özü ilə danışır. Duyğu, düşüncə və arzularını ürəyində gəzdirir, dilində gizlədir, xəyalları ilə baş-başa qalır. O, həyatını, çəkdiyi iztirabları kimsəyə anlatmır, kimsəylə fikir bölüşməsi yoxdur. Bir tək əridir ki, ondan da çəkinir, anlaşılmayacağından, əri tərəfindən təhqir ediləcəyindən qorxur. Qadının daxili dünyasını, yaşam tərzi və düşüncələrini təsvir, nəqletmə zəhmətini müəllif öz üzərinə götürür, bu  barədə daha çox yazıçının təhkiyəsindən məlumat alırıq.
    
Mürəkkəb bir mövzuda yazılsa da, hekayənin dili sadədir. Yazıçı  uzun-uzadı cümələlərə, təşbeh və mübaliğələrə yer verməmişdir.  “Saat beşə işləyirdi. Səhərin açılmasına az qalırdı. Ərindən hələ də səs-soraq yox idi. İşıqları söndürüb yatağına girdi. Yata bilməyəcəyini bilsə də, özünü məcbur etmək istədi. Bir xeyli o tərəf-bu tərəfə vurnuxdu. Yata bilmədi ki, bilmədi. Ayağa qalxıb xalatını əyninə keçirdi. Pəncərəyə yaxınlaşdı.”
      
Yazıçının təsvirlərində heç bir məcaz, heç bir ünsür zahiri bəzək-düzək üçün, süni ah-uf ab-havası yaratmaq, qadınının taleyi üçün göz yaşları tökdürmək, saxta emosionallıq naminə işlədilməmişdir.
    
Hekayə özündə bir povestin süjet, məzmun yükünü daşıya biləcək imkana malikdir: qadının gəncliyi, indiki əri ilə tanışlığı, sevgi macərası, münasibətlərinin mürəkkəbliyi, onu bu hala gətirib çıxaran hadisələr...amma müəllif  bunlardan imtina etmişdir. Lakin bu imtinadan hekayə müəyyən qədər uduzmuşdur. Bir zamanlar sevgi duyğuları içərisində ailə quran bu cütlüyün aralarındakı münasibətlərin gərginliyi oxucu üçün sirr olaraq qalır. Yazıçı ər ilə qadın arasındakı münasibətlərin mövcud anını, nəticələrini təsvir edir, münasibətlərin bu səviyyəyə çatmasının səbəblərini isə unudur. “O, hələ də bu adamla niyə evləndiyinin səbəbini aydınlaşdıra bilmirdi. Əvvəllər Qadına elə gəlirdi ki, onsuz yaşaya bilməz. Ancaq toylarından cəmi bircə həftə sonra həyatında ilk şilləni dadanda ağlamaq, qışqırmaq əvəzinə, sakit-sakit maraqla tavana baxıb gözünə görünən ulduzları izləyəndə səhvini anladı. Bəlkə də, Qadın onu sevmişdi, baş verənlərsə onun fikrilərini alt-üst edir, yanıldığını düşünməyə məcbur olurdu.” Qadının bu səbəbləri aydınlaşdıra bilməməsi yazıçıya haqq qazandırmır. Oxucu təbii olaraq bilmək istəyir ki, Qadının ərinə sevgisi nədən, niyə nifrətə çevrilmişdir? Ərin sevib evləndiyi, indi də biganə olmadığı qadınına bu ziddiyyətli, sərt münasibətinin psixoloji, real səbəbləri açılmadığından oxucu suallarına cavab tapa bilmir, bu isə hekayənin bədii təsir gücünü xeyli azaltmış olur. Düzdür, hekayədə buna işarəedəcək detallar var (ərin oğul arzusunda olması, əvəzində qız doğulması, qadının ondan boşanacağı əndişəsi və s.) , amma bunlar kifayət etmir. Ər ilə qadın arasındakı münasibətlərin soyuqluğu, bəzi hallarda isə sərt və amansızlığı daha inandırıcı bədii-psixoloji əsaslandırmalar,  həyati təsvirlər tələb edir. Yazıçı təfərrüat tələb olunan yerdə ştrixlərlə kifayətlənir, detallar lazım olan yerdə isə təfərrüata varır. Müəllif gələcək yaradıcılığında yaxşı tanış olduğu ailə həyatının gizlinlərinə, psixoloji-sosial tərəflərinə, ər-arvad münasibətlərinin daha dərinliyinə baş vursa, onların xarakterlərinin gözəgörünməz cəhətlərinə diqqət yetirsə, hərəkət və davranışlarını bədii- cəhətdən əsaslandırsa, daha maraqlı obrazlar yarada bilər. /xeber365.com/

Yenililklər
21.05.24
Azərbaycanda iki teatrın adı dəyişdirilir və işçilərinin maaşı artırılır
20.05.24
“Linqvistik nəzəriyyənin əsasları” kitabı nəşr olunub
20.05.24
Hüseyn Arifin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə “Arxada qalan illər” adlı kitab nəşr edilib
20.05.24
Fransada azərbaycanlı rəssamın fərdi sərgisi keçirilib
15.05.24
Ülvi Babasoyun “Ədəbiyyatda postmodernizm: oyun estetikası” kitabı təqdim olunub
09.05.24
Həcər Atakişiyeva - Məhəmməd Füzulinin poeziyasının dili və üslubi xüsusiyyətləri
06.05.24
Həmid Herisçi: Öz adıma ədəbiyyat müharibəmi bitirdim
06.05.24
Kino Agentliyi “Qızılalma” Festivalında mükafata layiq görüldü
06.05.24
Kino ictimaiyyəti narahatdır: 38 nömrəli qərar ləğv olunacaqmı?
04.05.24
Cahid Camal “Xalq Əmanəti” layihəsinin 24-cü nəşrində
03.05.24
Gülnar Səma - Ramil Mərzilinin “Qadağan olunmuş şeirlər”i
03.05.24
Asif Rüstəmlinin “Cümhuriyyət məfkürəsi” kitabı çap olunub
03.05.24
Azad Qaradərəli - Şəhid toyu
02.05.24
ARKA-nın Apellyasiya Komissiyası müraciətlərlə bağlı qərar verdi
02.05.24
“Əlyazma abidələri: ənənə və müasirlik” kitabı çapdan çıxıb
02.05.24
Məşhur yazıçı Pol Oster vəfat edib
02.05.24
Azərbaycanlı alimin beynəlxalq konqresdə məruzəsi dinlənilib
02.05.24
Türkiyənin bütün bölgələrində Azərbaycan Mədəniyyət Günləri keçiriləcək.

01.05.24
Orhan Aras - Bedirhan Ahmedov: Yorulmaz Bir Bilim Adamı...
01.05.24
Cavanşir Yusifli - Gənc şairlərə məktub - Sözün ayağı dəyməyən yerlər
01.05.24
Türkiyədə Məhəmməd Füzuliyə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçiriləcək
01.05.24
Nar ağacı - Kənan Hacının yeni hekayəsi
30.04.24
Ömür gəlib keçər, qalan əməldir
29.04.24
Qulu Ağsəs - 55
29.04.24
 Yazıçı Eyvaz Zeynalovun “Nadir şah” romanı nəşr olunub
26.04.24
Mahir N. Qarayev - Mənə o dünyanı göstər, İlahi
25.04.24
Bakıda Çingiz Aytmatovun abidəsinin açılış mərasimi
25.04.24
Abbasqulu ağa Bakıxanovun “Riyazül-qüds” əsəri nəşr olunub
25.04.24
Mədəniyyət Nazirliyi “Nəşrlərin satın alınması müsabiqəsi”ni elan edir
24.04.24
Azərbaycanlı rejissorun ekran əsəri Kann Film Festivalının qısametrajlı filmlər müsabiqəsinə seçilib
24.04.24
IV Kitabqurdu Müəllimlərin Oxu Marafonu elan edilir
24.04.24
Nazir: Bakıdakı Qırğız Mədəniyyəti Günləri mədəni əlaqələrdə yeni səhifə açacaq
24.04.24
TRT-Avazın Baş koordinatoru: AzTV ilə birgə çoxlu layihələr reallaşdırırıq - MÜSAHİBƏ
24.04.24
İntiqam Yaşarın yeni şeirlər kitabı çap olunub
24.04.24
Həmid Herisçinin yeni kitabı çap olundu
24.04.24
Saday Budaqlı: Yazan adam gərək sözü hiss eləsin
24.04.24
Bakıda Qırğız kino günlərinin açılışı olub
15.04.24
Qulu Ağsəsin yeni kitabı çap olunub
04.04.24
Kino Agentliyi gənc kinematoqrafçılara dəstək məqsədilə Alternativ Kino  Akademiyası təsis edib
15.03.24
Türk mədəni irsinin qorunması üçün vahid mexanizm formalaşdırılmalıdır
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.