Kənan Hacı - Tabutdan qalxıb yaşayan adam
24.04.15

Son bir ayı Herman Melvilin “Mobi-Dik” əsəriylə baş-başa keçirdim. “Mobi-Dik” dünyanın on ən çətin oxunan əsərindən biridir. Əsəri dilimizə Kamran Nəzirli çevirib. Çox qəribədir ki, dünya ədəbiyyatının şedevrlərindən sayılan bu əsər XIX əsrin sonlarında yazılmağına baxmayaraq sovet dövründə bizim dilə tərcümə olunmayıb. Kifayət qədər ağır və çətin həzm olunan əsərdir. Bu romanın başıbəlalı tarixçəsi var. Əsər yazıçının sağlığında diqqətdən kənarda qalıb, onu Allahsızlıqda ittiham ediblər. Halbuki Mervil ateist deyildi və romanın ideyası da tamam başqadır. Bortuna Amerika bayrağı sancılmış balinaovlayan gəmidə nəhəng ağ balina uğrunda mübarizə aparan insanların faciəsi soyuqqanlı şəkildə təsvir edilir. Əsər Amerikanın dünəni və gələcəyi haqqındadır.

Melvilin ölümündən sonra bu əsərə maraq artıb. Bu barədə çox düşündüm, necə ola bilər ki, söz sənətinin bu nəhəng abidəsi yazıçının sağlığında diqqətdən kənarda qalsın? Yazıçı özü də əsəri yazarkən onun taleyindən nigaran imiş. Romanda da bu nigarançılıq özünü göstərir, bir yerdə o yazır ki, “görəsən mənim taleyim necə olacaq, spermasetli balina haqqında yazan müəllif necə olacaq?” Daha sonra yazıçı qeyd edir ki, “böyük kitab yaratmaq üçün böyük mövzu seçmək lazımdır! Dünyada buna cəhd edən adamlar olsa belə, birədən heç bir böyük və ölməz əsər yazıla bilməz”. Əsərin strukturu və süjet xətti olduqca mürəkkəbdir, saysız-hesabsız elmi-dini ədəbiyyatdan istifadə olunub. İnformasiya bolluğu oxucuya göz açmağa imkan vermir, beyin bu qədər informasiyanı həzm edə bilmir. Bu əsəri qeydlərsiz oxumaq sadəcə, mümkün deyil. “Mobi-Dik” ensiklopediya tipli bir romandır. Gəmi kapitanı, bir ayağını balina udmuş Ahab bu əsərin ən maraqlı personajlarından biridir. Onun həyatının məqsədi ağ balinadan ayağının qisasını almaqdır. Dülgər ona balinanın sümüklərindən ayaq düzəldir və o, okenda ağ balinanın axtarışına çıxır, sonda gəmiylə birlikdə sulara qərq olur.

Melvilin əsərinin mahiyyəti o dövrün tənqidçiləri tərəfindən təhrif olunub. Əsərin məğzini, ideyasını anlamayan insanlar tərəfindən gülünc ittihamlarla üzləşib. Əsəri Melvilin Allaha qarşı savaş açması, ağ balina obrazını Allahın simvolu kimi anlayanlar çoxluq təşkil edib. Bu mənada Melvilin bəxti gətirməyib. Onu zamanında düzgün anlamayıblar, o, haqq etmədiyi bir imtahanla üz-üzə qalıb. Amma o mənada bəxti gətirmiş yazıçıdır ki, zamanın imtahanından keçə bilib. “Mobi-Dik”in yazılmasından 160 ildən çox vaxt keçib, bu gün biz bu əsəri oxuyuruq.

Əsərdə hadisələr İsmail adlı bir şəxs tərəfindən nəql olunur. Tranko adasının kral onu öz villasına dəvət edir, ona adadakı spermasetli balinanın skeletini göstərir, İsmail bu nəhəng skeletin içinə girir, içəridəki sümük sütunları, qabırğaları ölçmək istəyir, bu məqamda kəllə bacasındakı kahinlər hay-küy qoparırlar: Sən nə cürətlə bizim allahımızı ölçürsən? –deyə ona mane olmağa çalışırlar. Melvil bu səhnəni çox böyük ustalıqla təsvir edib. Bu tipli simvolik səciyyə daşıyan təsvirlər əsərdə çoxluq təşkil edir, yazıçının ötürdüyü mesajı anlamaq üçün əsəri bütöv halda oxumaq lazım gəlir. Balina ovuna çıxmış gəmi bəşəriyyəti simvolizə edir, bu gəmidə Xeyir də, Şər də yan-yana üzür.

Melvil bir ömürdə bir neçə ömür yaşamış yazıçıdır, “Mobi-Dik” əsərindən sonra ömrünün son 25 ilini heç nə yazmadan yaşayıb. “Mobi-Dik” oxunması vacib olan əsərlərdəndir.

Bir neçə il bundan öncə kənddə tək yaşadığım bir vaxtda qəfildən xəstələndim. Qışın sərt keçdiyi vaxtlar idi, soyuq otaqda qızdırma içində yanırdım, vəziyyət getdikcə ağırlaşırdı, artıq yerimdən qalxa bilmirdim, qızdırmanın şiddətindən sayıqlama həddinə çatmışdım. Hayıma yetəcək bir kimsə yox idi. Bu dəqiqələrdə yerimin içində uzanın gözlərimi beton tavana zillədim və düşündüm ki, hələ nə qədər görüləcək işlərim var, yazılacaq yazılar var. Mən bu işləri başa çatdırmamış ölə bilmərəm. Uzun müddət bu barədə düşündüm və birdən hiss elədim ki, bir az yaxşılaşmışam. Hətta o dərəcədə yaxşılaşdım ki, qalxıb özümə zoğallı çay süzdüm. Səhər yuxudan ayılanda özümü gümrah hiss elədim, qalxıb yuyundum və işə getdim.

Kvikeqin ölümcül vəziyyətə düşməsi səhnəsini oxuyanda başıma gələn o hadisəni xatırladım. Fövqəladə dərəcədə gücə və enerjiyə malik olan Kviker bir gün xəstələnir, gəmidəki ağır iş rejimi onun qüvvəsini tükədir və ölümcül vəziyyətdə yatağa düşür. Dülgər ona tabut hazırlayır, tabutu göyərəyə gətirirlər ki, görsünlər Kvikeqin boy ölçüsünə uyğun gəlir ya yox. Kvikeq xahiş edir ki, onu tabutunun içinə uzatsınlar. Deyir yaxşıdır, yarıyar. Sonra yenidən çarpayısına uzadırlar və onun ölümünü gözləyirlər. Kvikeq isə çarpayısında uzanıb gələcək haqqında, görəcəyi işlər haqqında düşünür və hesab edir ki, bu işləri görüb qurtarmasa ölə bilməz. Ona deyirlər ki, məgər ölmək, ya yaşamaq insanın öz əlindədir? Cavab verir ki, hə, əgər insan yaşamağa qərar versə, adi xəstəlik onu öldürə bilməz.

Beləcə, Kvikeq sağalıb ayağa qalxır və onun üçün hazırlanmış tabutdan isə özü üçün matros sandığı kimi istifadə edir.

“Mobi-Dik” əsəri də belə bir tale yaşayıb. Dövrün tənqidçiləri onu tabuta qoymaq istəsələr də əsər ordan qalxıb yaşadı, bu gün də yaşayır. Bu, bir təsadüf idimi? /Qafqazinfo.az/

Yenililklər
13.06.24
“Divanü lüğat-it-türk”ün II və III cildləri nəşr olunub
13.06.24
“Ulduz” jurnalının may nömrəsi çap olunub
13.06.24
Azərbaycanda aparıcı teatrların siyahısı təsdiqlənib, işçilərin maaşları artırılıb
05.06.24
Özbəkistanlı şairlərin şeirləri Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək nəşr olunub
05.06.24

Qulu Ağsəs haqqında yeni kitab çap edilib

24.05.24
Kino şirkətlərinə yeni imkan: post-prodakşna dəstək
22.05.24
Kənan Hacı - Salman Mümtaz Leninə nə deyəcəkmiş?
22.05.24
2024-cü ilin Ədəbiyyat üzrə Beynəlxalq Buker Mükafatının qalibi məlum olub
21.05.24
Professor Edmund Herziq: Nizami Gəncəvinin əlyazmalarının vahid kataloqu üç dildə nəşr ediləcək
21.05.24
Azərbaycanda iki teatrın adı dəyişdirilir və işçilərinin maaşı artırılır
20.05.24
“Linqvistik nəzəriyyənin əsasları” kitabı nəşr olunub
20.05.24
Hüseyn Arifin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə “Arxada qalan illər” adlı kitab nəşr edilib
20.05.24
Fransada azərbaycanlı rəssamın fərdi sərgisi keçirilib
15.05.24
Ülvi Babasoyun “Ədəbiyyatda postmodernizm: oyun estetikası” kitabı təqdim olunub
09.05.24
Həcər Atakişiyeva - Məhəmməd Füzulinin poeziyasının dili və üslubi xüsusiyyətləri
06.05.24
Həmid Herisçi: Öz adıma ədəbiyyat müharibəmi bitirdim
06.05.24
Kino Agentliyi “Qızılalma” Festivalında mükafata layiq görüldü
06.05.24
Kino ictimaiyyəti narahatdır: 38 nömrəli qərar ləğv olunacaqmı?
04.05.24
Cahid Camal “Xalq Əmanəti” layihəsinin 24-cü nəşrində
03.05.24
Gülnar Səma - Ramil Mərzilinin “Qadağan olunmuş şeirlər”i
03.05.24
Asif Rüstəmlinin “Cümhuriyyət məfkürəsi” kitabı çap olunub
03.05.24
Azad Qaradərəli - Şəhid toyu
02.05.24
ARKA-nın Apellyasiya Komissiyası müraciətlərlə bağlı qərar verdi
02.05.24
“Əlyazma abidələri: ənənə və müasirlik” kitabı çapdan çıxıb
02.05.24
Məşhur yazıçı Pol Oster vəfat edib
02.05.24
Azərbaycanlı alimin beynəlxalq konqresdə məruzəsi dinlənilib
02.05.24
Türkiyənin bütün bölgələrində Azərbaycan Mədəniyyət Günləri keçiriləcək.

01.05.24
Orhan Aras - Bedirhan Ahmedov: Yorulmaz Bir Bilim Adamı...
01.05.24
Cavanşir Yusifli - Gənc şairlərə məktub - Sözün ayağı dəyməyən yerlər
01.05.24
Türkiyədə Məhəmməd Füzuliyə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçiriləcək
01.05.24
Nar ağacı - Kənan Hacının yeni hekayəsi
30.04.24
Ömür gəlib keçər, qalan əməldir
29.04.24
Qulu Ağsəs - 55
29.04.24
 Yazıçı Eyvaz Zeynalovun “Nadir şah” romanı nəşr olunub
26.04.24
Mahir N. Qarayev - Mənə o dünyanı göstər, İlahi
25.04.24
Bakıda Çingiz Aytmatovun abidəsinin açılış mərasimi
25.04.24
Abbasqulu ağa Bakıxanovun “Riyazül-qüds” əsəri nəşr olunub
25.04.24
Mədəniyyət Nazirliyi “Nəşrlərin satın alınması müsabiqəsi”ni elan edir
24.04.24
Azərbaycanlı rejissorun ekran əsəri Kann Film Festivalının qısametrajlı filmlər müsabiqəsinə seçilib
24.04.24
IV Kitabqurdu Müəllimlərin Oxu Marafonu elan edilir
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.