Herman Hesse - "Roman oxumaq"
13.03.15

Artpress.az gənc yazar Xanım Aydının tərcüməsində Herman Hessenin "Roman oxumaq" essesini təqdim edir.

Bu yaxınlarda gənc, müəyyən qədər tanınmış bir müəllifin məndə maraq doğuran, əslində adi insanlardan və hadisələrdən bəhs edən romanını oxuyurdum. Böyük şəhərlərdə yaşayan, həyatı maraqsız, cansıxıcı keçməsin deyə onu müxtəlif təəssüratlarla, əyləncələrlə, emosiyalarla mənalandıran insanlar haaqındadır. Bu cür romanlar çoxdur. Bəzən mən - kənddə, tək yaşayan bir insan  maariflənmək üçün belə kitablardan birini götürüb oxuyuram ki, öz müasirlərimin həyatıyla tanış olum. Mənə elə gəlir onlardan çox aralı düşmüşəm. Onlar mənə tamamilə yad olan adamlardır. Və onların maraqları, fikirləri mənimçün möcüzə, ekzotika,  və əlçatmazdır. Bir sözlə, mən böyük şəhərlərin əyləncə həvəskarı olan sakinləri ilə maraqlanıram. Bu insanlara marağım təkcə bir avropalının fillərə, timsahlara olan marağıyla eyni deyil, bu həm də qəribə bir maraqdı: axı mənə də agah idi ki, böyük şəhərlər, hətta mənim kimi kəndin bir küncündə sakit həyat sürən bir adamın da bəzən hayatına və əhval-ruhiyyəsinə hiss olunacaq qədər çox təsir edə bilir. Çünki məhz bu qələbəlikdə, bu cür qarmaqarışıq bir atmosferdə instinktlə hərəkət etdiyindən müəmmalı həyatı, müharibəni, valyuta məzənnəsindəki dəyişikliklər kimi məsələləri insanlar deyil, dəb, birja, əhval-ruhiyyə, "küçə" qaydaları həll edir. Böyük şəhərlərin sakinləri öz əhatələrində baş verən bütün hadisələri "həyat" adlandırırlar. Çünki bu sözlə onlar həmçinin biznes və cəmiyyət anlayışını, cəmiyyət dedikdə isə əylənməyi nəzərdə tuturlar. Böyük şəhər mənimçün yaşamadığım yad bir həyatdır. Lakin o müəyyən mənada mənimçün də vacib olan şeyləri müəyyənləşdirir. Bundan əlavə oxucularımın böyük şəhərlərin sakinləri olduğundan da agaham. Lakin mən heç də tək onlar üçün yazmıram. Axı onları uzaqdan, yalnız kənardan görünən həyatlarına az bələdəm deyə az tanıyıram. Demək olar ki, barələrində heç nə bilmirəm. 

Fəqət mən bununla nə böyük şəhərləri, nə də onlar haqqında yazılan romanları mühakimə etmək fikrində olmasam da, əhəmiyyətli və nümunəvi insanlara həsr edilmiş əsərləri oxumaq daha xoş və ürəyimcə olardı. Mən özüm də ədəbiyyatçıyam. Bilirəm ki, yazmaq üçün mövzu seçən yazıçılar yazıçı deyil. Onların əsərləri nə oxunmağa layiqdir, nə də  müzakirə etməyə. Məsələn, mümkündür ki, əsər çox mükəmməl bir tarixi hadisəni əhatə etsə, dəyərsiz olar, çox adi, primitiv bir hadisədən, məsələn, itirilmiş iynədən, yanmış xörəkdən bəhs edən bir əsər əsl ədəbiyyat nümunəsi ola bilər.  

Odur ki, mən o müəllifin əsərini mövzusuna xüsusi bir rəğbət və hörmətlə oxumadım. Əsərə oxucu yox, müəllif özü inanmalıdır. Oxucu yalnızca ədəbiyyata hörmətlə yanaşmalı, əsərə fikir vermədən yazıçının onu necə yazdığını mühakimə etməlidir. Mən buna hər zaman hazıram. Və hətta peşəkarlığın mükəmməlliyini  məzmun və mahiyyətdəki ideya və emosiyalarından get-gedə daha çox üstün tuturam. Çünki  yaşadığım bir neçə onillik və yazıçı zəhmətimin nəticəsində mən əmin oldum ki, ideya və hissləri imitasiya etmək mümkün olsa da, peşəkar əlindən çıxmış işi yamsılamaq mümkün deyil.  Beləliklə, mən romanı anlayaraq və həmkarıma hörmətlə oxudum. Elə yerləri var idi başa düşmədim və bəzən məndə gülüş doğurdu. Kitabın qəhrəmanı peşəkar yaradıcılıqla məşğul olan biri yox, öz dostlarıyla əylənən gənc ədəbiyyatçıdır. Bundan başqa o, vaxtını gözü onun pullarında olan qadınlara sərf edirdi. Böyük şəhərə, cəmiyyətə, qəzet sensasiyalarına bu müəllif nifrət edir. Çünki hiss edir ki, müharibəni məhz onlar törədir. Lakin onun qəhrəmanının bu dünyadan ayrılmağa gücü çatmır və o bundan bir əyləncəni başqa əyləncəyə, bir sevgini başqa sevgiylə əvəz etməyə  çalışır. 

Əsərim məzmunu belədir. O özü məcbur edir ki, bir çox şeylərlə yanaşı restoranları, qatarları, mehmanxanaları, naharçun ödənilmiş məbləğləri və buna bənzər digər təsvirlər əsərdə öz yerini tapsın. Və ola bilər ki, bunlar da öz-özlüyündə hardasa maraqlıdır.  Mən isə əsərdə məni çaşdıran, təəccübləndirən bir yerə çatdım. Deməli, qəhrəman Berlinə gəlir, mehmanxanada məhz on bir nömrəli otaqda qalır. Bunu (müəllifi həmkarım olduğundan hər cümləsini çox diqqət və maraqla) oxuyaraq düşünürdüm: "Görəsən otağın nömrəsini belə dəqiq qeyd etmək onun nəyinə lazımdır?" Əminəm ki, on bir rəqəmininin mütləq nəsə qeyri-adi, maraqlı, heyrətləndirici bir mənası var. İki-üç səhifədən sonra qəhrəman mehmanaxanaya qayıdır və birdən məlum olur ki, o, on iki nömrəli otaqda yaşayır! Arxa səhifəyə qayıtdım. Yox, mən səhf etməmişəm. Əvvəldə on bir, indi isə on iki yazılıb.  Və burada heç bir zarafat, oyun, maraq, sirr yoxdur. Sadəcə müəllifin diqqətlizliyi, məsuliyyətsizliyidir. Müəllif birinci dəfə "on bir" yazıb, ikinci dəfə "on iki". Çox güman ki, o, nə yazdığını, nə də rəqəmləri təkrar oxumayıb. Və yaxud oxuyubsa rəqəmələri elə yazdığı kimi də çox etinasız və diqqətsiz oxuyub. Ədəbiyyatda insanları məktəbəki kimi bütün səhvlərə və yanlışlara görə sorğu-sual edən yoxdur. Axı həyat o qədər qısadır ki... Böyük şəhərsə böyük gərginlik tələb  etdiyindən gənc müəllifin işləməyə vaxtı qalmır. Bax, hər şey bax bu cürdür. Əvvəllər olduğu kimi elə indi də məsuliyyətsiz qəzet sensasiyalarına, laqeyidliyinə, etinasızlığına görə müəllifə alqış düşür. Bu cür laqeyidlik böyük şəhərlər üçün çox xarakterikdir. Rəqəmlərlə bağlı uyğunsuzluğa rast gələndən sonra mənim müəllifə etibarım azaldı. Və mən birdən-birə hər şeyə şübhəylə yanaşaraq, irad axtara-axtara oxumağa başladım. "On iki" rəqəminə bənzər səliqəsizliklərlə daha bir neçə yerdə rast gəldim. Kitab öz bədii çəkisini, dəyərini, həqiqiliyini o axmaq "on iki" rəqəminə görə itirdi. Mənə elə gəlir ki, bu kitab meqapolis yazıçısı tərəfindən böyük şəhərin sakinləri üçün bir gündən, bir andan ötrü nəzərdə tutularaq yazılıb. Sanki müəllif buna qeyri-ciddi yanaşır. Və buna görə də böyük şəhərin ağrılı və rəhimsiz olması barəsindəki narahatçılıqları da ciddi deyil.  

Bu haqqda fikirləşəndə yadıma düşdü ki, uzun illər əvvəl oxuduğum bir kitabda da bu cür qəribə və dolaşıq hadisəyə rast gəlmişdim. Bir gənc, lakin məşhur    müəllif  oxuyub fikir bildirməkdən ötrü mənə öz romanı göndərmişdi. Müxtəlif hadisələrlə yanaşı romanda isti və quraqlıq bir yay haqqında danışılırdı: torpaq "yorulmuş", bəhırdən düşmüş məhsul kökünə kimi yanmış, otlaqlar isə saralıb solmuşdu. Lakin bir neçə səhifədən sonra əsərin qəhrəmanı həmin yay fəslində, həmin torpaqda gözəl, ətirli güllərdən zövq ala-ala gəzişirdi.  Mən müəllifə bu barədə yazdım ki, bu unutqanlıq və səliqəsizlik kitab oxumağıma mane oldu. O isə bu barədə danışmaq belə istəmədi. Həyat qısadır və o, artıq digər vacib işlərlə məşğul idi. Müəllif bircə bunu yazdı ki, mən çox vasvası adamam və bədii əsərdə bu cür xırdalıqlar yox, tamam başqa şeylər vacibdir. Fikir bildirdiyimə peşman oldum və bir daha heç kimə bu cür məktublar yazmadım. Heç elə şey ola bilərmi ki, bədii ədəbiyyatda, məhz bədii ədəbiyyatda həqiqət, dəqiqlik, xırdalıq vacib olmaya?! Nə yaxşı ki, indi də xırdalıqları dəqiqliklə, çox gözəl, incə təqdim edən gənc yazıçılarımız var. 

Qoy mən dəqiqliyim vasvası, deyingən və köhnəpərəst, geridəqalmış donkixotluq sayılsın. Məgər biz bilmirikmi ki, kitabların böyük əksəriyyəti tez-bazar, heç bir məsuliyyət hissi olmadan yazılıb? Və bütün bu çap olunmuş kitablar bir gün kağız yığını olacaq? Bəs onda bu cür xırdaçılıqlara ciddi yanaşmağın mənası nədir? Ömrü bir günlük olan "maraqlı" kitab yazan müəlliflərin mətnlərini niyə  əbədi əsərlər kimi oxuyaraq onlara haqqsızlıq edək? 

Heç nəyə baxmayaraq mən öz fikrimdən dönə bilmərəm. Böyük işlərə ciddi, kiçik işlərə qeyri-ciddi yanaşmaq qaçılmaz məğlubiyyətin başlanğıcıdır. Belələri mənəviyyatı üstün tuturlar, lakin ayrı-ayrı adamları, onlara qulluq edənləri incidirlər. Bu cür yazıçılar vətəni, kilsəni və ya partiyanın fəaliyyətini təqdir edirlər, lakin gündəlik işlərini insaflı yerinə yetirmirlər. Bax bunlar rüşvətxorluğa gətirib çıxarır. Bundan xilas olmağın bir yolu var: Əvvəla özündə, sonra isə başqalarında uca və müqəddəs aldandırılan nəsnələrdən - xarakterdən, dünyagörüşündən, vətənpətvərlik hisslərindən uzaqlaşıb xırda və çox xırda, hətta müvəqqəti işlərə də ciddi yanaşmalıyıq. Kimsə əgər təmir üçün ustaya velosiped veribsə, ondan bəşəriyyətə qarşı sevgi, Almaniyanın böyüklüyünə əminlik ummur. Sadəcə işində məsuliyyətli olmağı istəyir. Və haqqlı olaraq işinə görə də dəyər ona verir. Axı bəs onda niyə "bədii yaradıcılıq"la  vicdan və insanfla məşğul olmamalıdırlar? Və niyə "kiçik" peşəkar səhvləri ideloji məsələlərə görə bağışlamalıyıq? Yox, gəlin medalın əks tərəfinə də baxaq.  Axı əsaslı işlər, böyük  ideologiyalar medal kimidir. Onun o biri üzünə çevirəndə bizi yalnız karton olması ilə heyrətləndirir.

/Kaspi qəzeti/

Yenililklər
12.07.24
Yelisaveta Baqryana - Ah, belə gecələr əzabdır dostum!
11.07.24
Azad Qaradərəlinin əsərlərinin beşinci cildi cap olunub
08.07.24
“Narqız” qısametrajlı animasiya filminin istehsalı davam edir
05.07.24
"Dünya ədəbiyyatı" jurnalının Çeçenistan sayı işıq üzü görüb
03.07.24
“Ulduz” jurnalı oxucuların görüşünə yeni təqdimatda gəlib
02.07.24
Frans Kafka - Hökm
25.06.24
Mədəniyyət Nazirliyi senzura ittihamlarına aydınlıq gətirib
25.06.24
Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı Şirvanda kino günlərinə başlayır
22.06.24
Şahid ifadəsi - Zərdüşt Əlizadə yazır...
13.06.24
“Divanü lüğat-it-türk”ün II və III cildləri nəşr olunub
13.06.24
“Ulduz” jurnalının may nömrəsi çap olunub
13.06.24
Azərbaycanda aparıcı teatrların siyahısı təsdiqlənib, işçilərin maaşları artırılıb
05.06.24
Özbəkistanlı şairlərin şeirləri Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək nəşr olunub
05.06.24

Qulu Ağsəs haqqında yeni kitab çap edilib

24.05.24
Kino şirkətlərinə yeni imkan: post-prodakşna dəstək
22.05.24
Kənan Hacı - Salman Mümtaz Leninə nə deyəcəkmiş?
22.05.24
2024-cü ilin Ədəbiyyat üzrə Beynəlxalq Buker Mükafatının qalibi məlum olub
21.05.24
Professor Edmund Herziq: Nizami Gəncəvinin əlyazmalarının vahid kataloqu üç dildə nəşr ediləcək
21.05.24
Azərbaycanda iki teatrın adı dəyişdirilir və işçilərinin maaşı artırılır
20.05.24
“Linqvistik nəzəriyyənin əsasları” kitabı nəşr olunub
20.05.24
Hüseyn Arifin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə “Arxada qalan illər” adlı kitab nəşr edilib
20.05.24
Fransada azərbaycanlı rəssamın fərdi sərgisi keçirilib
15.05.24
Ülvi Babasoyun “Ədəbiyyatda postmodernizm: oyun estetikası” kitabı təqdim olunub
09.05.24
Həcər Atakişiyeva - Məhəmməd Füzulinin poeziyasının dili və üslubi xüsusiyyətləri
06.05.24
Həmid Herisçi: Öz adıma ədəbiyyat müharibəmi bitirdim
06.05.24
Kino Agentliyi “Qızılalma” Festivalında mükafata layiq görüldü
06.05.24
Kino ictimaiyyəti narahatdır: 38 nömrəli qərar ləğv olunacaqmı?
04.05.24
Cahid Camal “Xalq Əmanəti” layihəsinin 24-cü nəşrində
03.05.24
Gülnar Səma - Ramil Mərzilinin “Qadağan olunmuş şeirlər”i
03.05.24
Asif Rüstəmlinin “Cümhuriyyət məfkürəsi” kitabı çap olunub
03.05.24
Azad Qaradərəli - Şəhid toyu
02.05.24
ARKA-nın Apellyasiya Komissiyası müraciətlərlə bağlı qərar verdi
02.05.24
“Əlyazma abidələri: ənənə və müasirlik” kitabı çapdan çıxıb
02.05.24
Məşhur yazıçı Pol Oster vəfat edib
02.05.24
Azərbaycanlı alimin beynəlxalq konqresdə məruzəsi dinlənilib
02.05.24
Türkiyənin bütün bölgələrində Azərbaycan Mədəniyyət Günləri keçiriləcək.

01.05.24
Orhan Aras - Bedirhan Ahmedov: Yorulmaz Bir Bilim Adamı...
01.05.24
Cavanşir Yusifli - Gənc şairlərə məktub - Sözün ayağı dəyməyən yerlər
01.05.24
Türkiyədə Məhəmməd Füzuliyə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçiriləcək
01.05.24
Nar ağacı - Kənan Hacının yeni hekayəsi
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.