Mehman Qaraxanoğlu - Alma almaya bənzəmir...

24.02.15

ÖZ ELBRUSUNU FƏTH EDƏN YAZIÇI VƏ YA MÜBARİZ ÖRƏNİN “QAR TANRISI” HEKAYƏSİ HAQDA QEYDLƏR...

Mübariz Örən dahi fransız impressionist rəssamı, fovizm (fransızca: fauva-vəhşi rəng anlamında) cərəyanının yaradıcısı Anri Matissi (1869-1954), yəqin ki, tanımamış olmaz. O Matiss ki, onun əksər rəsmlərində lümlüt qadın bədənlərinin bəmbəyazlığı fonunda mifoloji alma obrazları vardır. Burada “fon” sözü yerinə düşmür! Əslində, alma qadın bədəninin bir atributu, “aksesuarı” kimi çıxış edir. Alma olmayan rəsmlərdə belə qadın plastikası – tutaq ki, beş çılpaq qadının əl-ələ verib rəqs edərkən cızdıqları xəyali dairə “kosmos”dan baxanda almanı xatırladır.  O Matiss ki, qadının fiziksəl bədəninin “təmas xətti”ni də alma ilə şifrələyir. Bu, ona bənzəyir ki, “yalançı” ağlayışımız-la gəldiyimiz Yol-a (Olum-a!) bir nişangah da qoyuruq ki, qayıdanda (Ölüm-ə!)  azmayaq!

Yexiyanı da Yol-dan eyləyən alma olur. “Çadırın ortasındaca quruyub qalmışdı Yesara! Ağ-yaşıl paltarında yarıyacan açıq şux, təzə-tər məmələri sinəsinə tökülmüş qızılı saçlar arasından şamama tağdan boylanan kimi boylanırdı”. Şamama alma deyil, bilirəm. Amma nəzərə alın ki, şamama tağdan, alma isə ağacdan dərilir. Bellərini dikəldən Adəmlə Həvva dik, şaquli yerişə keçidlə, həm də bir-birilərindən “asılmağı” öyrəndilər…  

İndi isə hekayənin ilk  cümləsini Sizə xatırladıram: “Könlünə alma düşdü, düşdü nədi, lap yeriklədi almaya...”

Bu cümləni yadda saxlayın! Çünki ona təkrar-təkrar qayıdarıq...   

Epiqraflar “təhlükəlidir!”

Kamal Abdullanın cümlələrindən özünüzü “qoruyun!”. Çünki bu Cümlələr modern fikir + antimodern fikir strukturu üzərində qurulub. “Biri varmış, biri yoxmuş”un mifoloji konsepsiyası üzərində! Əgər Kamal Abdulla deyirsə, “Göylərdə sizin üçün maraqlı heç nə Yox-dur...” – “inanmayın!” Bəs “Var-dır!” harada qaldı? Bilməmiş deyilsiniz, “cümlə” təyini əvəzlikdir – cümlə-cahanı, külli-kainatı özündə ehtiva edir. Və kainat da Yox-la-Var-ın arasında fırlanır. “Yox-dan Var olan söz kimi” (Füzuli) Mübariz Örən epiqraf kimi verdiyi cümlənin ruhunu gözəl tutub. Onun qəhrəmanı Göylərə can atır. Bu hekayədə yazıçı özü-özünü aşıb geniş ədəbi fəzaya daxil olub, “Kölgə”də olduğu kimi, kölgəsindən imtina eyləyərək “Cadugər”ə çevrilib. Sənətkar çevrilməsə, Ol-mur! İlan da çevrilməsə, zəhərini yeridə bilmir... (F.Kafka “Çevrilmə”)

Amma Mübarizin qəhrəmanı “alma” səddini keçməlidir. Almaya – Həvvaya “yerikləyən” heç bir Adəm uğur qazana bilməz!! Mübariz, daha doğrusu, mətn generalın arvadını qaçıran dağlı balasına bəraət qazandırmır. Əgər belə olsaydı, onun qəhrəmanı qoca yaşında yarıda buraxdığı Yol-u yenidən getməzdi...

Unutmayın: Qadın Yol-dan eyləyir!!!

 
Yuxulardan “çıxmayın!”

Yuxuda asanlıqla alma qara çevrilə bilir...

Kimin ki, həyatında bu baş verir, o, xoşbəxtdir! Bu an uğur anıdır!

“Sənə alma gətirə bilmədim, Yexiya, – elə bil səsi də kallaşdı. – Əvəzində Qar gətirdim. Daha sənə ölüm yoxdu!..” Arvadı Yesara Dionisovnanın səsidir. Qadın qeyb aləminə yollansa da, yenə də ayrı-ayrı şəkillər və biçimlərdə Yexiyanın gerçək dünyasına “baş çəkir”. Bu, haman Yesaradırmı?! “Bütün bədənini örtən sıx, dümağ tüklərinin altında qadın əmcəkləri açıq-aydın sezilirmiş”.

Şux almaların və ya şamamaların büzüşdüyü məqam...

Məmələrin əmcəklərə çevrildiyi an...

Dəhşətdir!!!

Qədim yunan mifoloji mətnlərində Şimal küləyi Akvilonun qızı Xion qar və buz ilahəsidir. Ağa “böyüklük” eləmək rahat deyildir! Bunun üçün sən özün də ağdan da gərək ağ olasan! Xion bunu bacarır! Yesara da “pis deyil!” Bircə fərqlə: Öləndən sonra!

İnsan öz işini tamamlamalıdır; ya bu dünyada, ya da o biri dünyada, fərqi yoxdur. Yesara bizim dünyamızda olarkən general rütbəli əri və on iki yaşlı qızını tərk edərək çoban Yexiya ilə qaçır. Və haradasa insani anlamda, burdakı günahı da özüylə ora dartıb aparır. Yazıçı “günah” anlamına da başqa aspektdən yanaşır. Gözəlliyin “üstündə” olarkən etdiyin günahın “muzdu”nu gözəlliyini itirib əcaib məxluqa çevriləndən sonra da ödəməli olacaqsan. Həm də mifə dönüşün əzabını yaşayacaqsan!

Mübariz Örən bu dünyalar arasına Dildən elə bir semantik körpü atır ki, obrazlar o tərəfdən bu tərəfə, bu tərəfdən də o tərəfə çox rahat adlaya bilirlər.  Yazıçı Yesaranın səsini su şırnağına bənzədir. Bu hekayədə dil də eyzən su şırnağı kimi bütün mətni şuxluqla “isladır”. Mətn, sanki, islana-islana ağırlığını-uğurluğunu atır, yüngülləşir, ağzı köpüklənən dağ çayına dönərək “uçur”. “Səhər Emanuel dəstəni yığıb sağollaşanda, nəsə şübhələnibmiş kimi, Yexiyanın önündə ayaq saxladı, helləşməyə hazır qoç kimi alnını irəli verib durdu”

Hekayə zahirən ayrı-ayrı mətn konstruksiyalarından hörülmüş kimi görünsə də, bu parçaların bitişdiyi yerlər dil vasitəsi ilə elə “götürülür” ki, heç bir “zədə” yeri qalmır. İkinci tərəfdən, ilk baxışda bir-birindən aralı düşmüş metoforik nəsnələr – alma, yuxu, Yexiyanın qulağına gələn səs, gözünə görünən teyf əsər boyu hərəkətdə olduğundan və öz yerlərini tez-tez dəyişdiyindən bütövlük effekti yaradır. Bu, hekayə üçün çox vacib məsələdir. Mübariz bunun öhdəsindən çox məharətlə gəlir.

Yexiya Sattayev – səksən altı yaşlı bu qoca da sanki yuxuda hərəkət edir. Yuxu ilə oyaqlığın arasında əslində heç bir məsafənin olmamasını görürük. Yuxunun özü də bir almadır – onun oyaq və yatmış üzü vardır...

“O zirvə sənindi, Yexiya!”

Bunu yuxuda Yesara deyir.

Yuxudan çıxma, Qoca!

Bunu da biz deyirik...

 
Hər kəs öz Elbrusunu fəth etməlidir!

Daxili dinamiklik və dramatizm hekayəni əvvəldən sonacan “ayaqda” saxlayır. Sanki, oxucu da ekspedisiya ilə birgə Elbrusa qalxır. Əslində, Yexiyanın zirvəyə ikinci qalxışı heç kəsə gərək deyildir. Özündən başqa! Lakin zirvə fəth olunandan sonra içərisində bir boşluğun yarandığını hiss edən qəhrəman  “Tək hara gedirdi, özü də bilmirdi...”

Fəth olunan zirvə artıq zirvə deyildir!

Yexiya arzusuna çatır. Bəs sonra?! İnsan iradəsi və əzmini müxtəlif yönlərdən təcəssüm etdirən Yexiyanın həyat tarixçəsi oxucunu amansız sorularla üz-üzə qoyur:

Hara gedirik?

İnsan ayağı dəyməyən yer varmı?

Günahlarımızın “qara daşlara çöküb üstünü qar basana qədər” gözləyəkmi?

“Daha sənə ölüm yoxdu!” – çağırışı “şux məməli Yesara”nın “əprimiş, sallaq əmcəkli” Yesaraya çevrildiyi anda və ya əks qütbdən səslənirsə, o zaman bunun bir dəyəri varmı?

Ağacda yetişən alma qadını simvolizə edir. O zaman bu, qadının kişidən iki-üç baş yuxarı olduğu anlamına gəlmirmi?

Yesaraya – almaya yerikləyən Yexiyanın aqibəti niyə də ağ-qara olmasın?

Qadın istənilən anda qar tanrısına çevrilib səni zirvədə dondura bilər, Yexiya!!!

Tək hara gedirsən, Yexiya?!

“Mənim yalnızlığım insanlarla doludur” (F.Kafka)
/kult.az/

Yenililklər
27.01.22
"Ulduz"un 2022-ci ildə ilk sayı çap olunub
27.01.22
Ramin Allahverdi - Elm nədir? Elmin əsas meyarları hansılardır?
24.01.22
Anar Məcidzadə -  Gecələri göz yaşı, qaranlıq olur səhər
24.01.22
“Yevgeni Onegin” romanı bir milyon rubla satılıb
24.01.22
Fərid Hüseyn - Şeirə bürünmüş İstanbul - REPORTAJ
24.01.22
Azad Qaradərəli - Alpan kömürçüləri
24.01.22
Təbrizdə Qarabağı tərənnüm edən "Xarıbülbüllər" almanaxı çap olunub
18.01.22
Qurban Bayramov - Növbəti erməni məkrinə – erməniləşdirmə faktına münasibət
18.01.22
Rövşən Yerfi - Həyasızlıq kabusu bizi məhv edəcək!..
17.01.22
İlhamə Dağlı - Tobıktıda günəş doğdu
17.01.22
Azad Qaradərəli: "AYB-dan uzaqda qalmaq, təbii çətinliklər yaradıb mənə"
15.01.22
Mübariz Örən Yaradıcılıq Fakültəsinə rəhbər təyin olunub
11.01.22
Gülnar Yunusova -  Fenomen Haruki Murakami 73 yaşında
11.01.22
Kənan Hacı - Vaxt pəncərəsi
11.01.22
Azad Qaradərəlinin hekayəsi Türkiyə saytında yayımlanıb
10.01.22
Nadir Əzhəri - “İsanın qadını” və qadın ifadəsinin keyfiyyəti
06.01.22
Kənan Hacının yeni kitabı çap olundu
30.12.21
Günel Natiq - Ayı dərisi 
29.12.21
“Qarabağ ilmələrdə” sənədli filminin təqdimat mərasimi olub
29.12.21
“Ulduz”dan oxuculara endirim
29.12.21
Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə bağlı film çəkiləcək
28.12.21
Habil Yaşar - SMS
28.12.21
Eşqin Məmmədov - Bu il başqa arzum var, hədiyyə istəmirəm
27.12.21
Ramil Əhməd Türkiyədə qalib oldu
27.12.21
Yazıçı Varisin kitabı İranda nəşr edilib
27.12.21
Nemət Mətin - İsanın qadını və ya Səxavət Sahilin "Məhəbbət" obrazı
24.12.21
Azad Qaradərəlinin yeni kitabı çap olunub
23.12.21
İlin son "Ulduz"u nəşr olundu
23.12.21
Fərid Hüseynin İstanbulda imza günü oldu - Foto
23.12.21
Cavanşir Atəşi - Xalqının taleyinə günəştək doğulmusan!
20.12.21
“Leyli və Məcnun” dastan-tamaşası təqdim olundu
20.12.21
“Qobustan” sənət toplusunun qış nömrəsi işıq üzü görüb
20.12.21
“Salnaməfilm” studiyasında il ərzində bir sıra yeni sənədli filmlər çəkilib
20.12.21
“Uşaq Avroviziyası - 2021” müsabiqəsinin qalibi bəlli olub
20.12.21
Minsk şəhərində Nizami Gəncəvinin heykəli ucaldılıb
16.12.21
Küyülü Nəccari Səid - Atam
16.12.21
Üfüqdə hansı cərəyan görünür? - SORĞU
13.12.21
Səxavət Sahil - Əkrəm Əylisli, Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir və Türk ədəbiyyatı
13.12.21
Mərahim Nəsib - Əllərim göy üzündə, dodağımda dualar
13.12.21
Bakıda 15-21 dekabrda Milli Kitab Sərgisi keçiriləcək
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.