Ziyad Quluzadə - Cavidin ‘Femme Fatalesi’... Leylası
20.05.14

“Məşhur insanlar müxtəlif həyat tərzlərini və
 cəmmiyyətin qavrayış tərzini kütləyə 
nümunə göstərmək üçün mövcuddurlar. 
Və bu mənada özlərinin “qlobal” olduqlarını
 ifadə etmək azaldığına sahibdirlər.”
      
Guy Debord “Gösteri Toplumu”


     Bəlkə əvvəlcə “Leyla” romanının ümumi “aura”sına toxunmaq lazımdır. Walter Benjaminin təbirincə desək, əslində “aura” təkcənəliyin, orjiallığın yaratdığı təssüratdır. Di gəl ki, bunun kənarında da “aura” yaratmaq imkanı mövcuddur. Bu mənada yaranan “təəssürat”, “aura” əsərin məqsədindən asılıdır. Əgər hədəf Cavidin qarşısına qoyduğu kimi ifşa etmək və pop-art, “şov-biznesi”n siyasi və mədəni propaqandaçılıq funksiyasını kütləvi tirajlamaqla hamıya agah etməkdirsə, o zaman roman oxucuda bəsirət pərdəsini deşib, parçalayıb həqiqi mənzərəni görməyə imkan verə bilər. Bildi. Bilir.

    Müəllifin ölümünü elan etmədən öncə, Cavidin “məsələsi”nin nə olduğu sualı ətrafında düşünmək istəyərdim. Rolan Bart yazıçının, yaradıcı insanın “məsələsi” olmalıdır deyə vurğulayır. Elə bizim zənnimizcə də, Cavidi narahat edən, onu yazmağa təşviq edən, cəhdləndirən bir çıxış nöqtəsi, matrisi, paradiqması, çox dərinə basdırılmış arxetipləri olmalıdır. “Məsələ”si olmayan (problem yox, bir növ məsələ, həll edilməyi gözləyən məsələ) yazıçılar qrafomanlardır. Ki, burada da əslində müzakirəyə böyük mötərizə açmaq təqdiri-şayandır.

    Ancaq Cavidin “məsələsi” qrafoman “arxetipsizliyinin”, “şüuraltısılzığının” əksinə daha dərin və daha aktualdır. Jurnaslist Rəcəbin “flanör”lüyü, avara və sərgərdan həyat keçirməsi, ancaq eyni zamanda bu avarılığın üfüqündə ümidlə “günəş gözləyən” və öz qalibiyyətinə, uğuruna qıyğacı inanan tipik azərbaycanlı yazıçını, ziyalını görürük. Bu xarakterdə ənənəvi və mental həyat tərziylə (Əsmər) daha içi boş, daha buludüstü və “femme Fatale” müyilli (Leyla) bir tərəddüd məqamını görmək mümkündür. Və Cavidin məsələsi əslində bu dillemanın, bu dualığın, ikiləşmənin və iki arada bir dərədə qalmağın məsələsidir. Bu problem bir tərəfdən cəmiyyətə sırınan o parlaq işıqlı həyat, digər tərəfdən isə müəllifin özünün  roman boyu yaratdığı kənd obrazı… Rasim Qaraca öz məqaləsində bu kəndlilik və təzək qoxusunu bir yazarın düşüncəsinin səviyyəsi kimi təqdim edir. Etməyə cəhdlənir. Di gəl ki, unudur ki, varoluşumuzun və ətrafımınız özü, evimizin kandarı, toplumsal bilincimiz elə əslində Cavidin bənzətmələri kimi təzəy iyi verir. “İnformasiya inqilabı”na qulağını tıxamışlar olaraq təzək qoxusunun təkcə tövləmizdən, əyin-başımızdan yox, düşüncəmizdən, varoluşumuzun mahiyyətindən gəldiyini qeyd eymək lazımdır. Bəlkə də, Cavidin məqsədi, məsələsi elə düşüncəmizi bu kənd ab-havalı şou-biznes “aurası” yaradan romanıyla rişğənd etmək, zarafatlaşmaq, ifşa etməkdir. (?)   Bu mənada mövcud burjaziyanın dımırığını, orağını hələ təzəcə əlindən yerə qoyduğunu, ancaq önlüyünü çıxarmağı unutduğunu deyə bilərik.

    Rəcəb, Leyla və bütünlüklə romanın yaratdığı mənzərə mənim zənnimcə “milli citch” örnəyidir. Çünki, atalarımız bəlkə də “Citch”ə ən yaxşı kəlamı işlədiblər. “Üstü bəzək, altı təzək.” Dünyanın dalınca tələm-tələsik qaçan bütün “gecyuxudanoyanmış” cəmiyyətlər kimi, hər şeyə bir quş qoymaq xatirinə baş vururuq. Bu mənada Fukonun “yanlışbilinç” termini əslində məsələni daha geniş şəkildə açır. Bəli, hamımız yanlış bilinclənmiş, səhv məlumatlarla doldurulmuş haldayıq.

 Qəfildən azadlıq əldə etməyin və onun ardınca gələn işğal qələbədən çox məğlubbiyətə köklənmiş cəmiyyətimizi hər şeyin “hiperhəqiqətini” yaratmağa məcbur etdi. Biz Lacanın  təbirincə  desək “şizofrenik” bir topluma çevrildik. Elə buna görədir ki, öz “flanör“lüyü və cəmiyyətin “vədsizliyi” qarşısında Rəcəb “məşhur yazıçı hiper həqiqətini” uydurub. O, elə güman edir ki, romanını çap edən kimi kütləvi satışlar və qarşısı alınmaz şöhrət onun qapısını çalacaq. Əslində bu bir növ Rəcəbin mövcud varoluşumuza ironiyasıdır. Bu məqamda elə Cavidin məsələsi də daha aydın ortaya çıxır. Cavid, o dayanmadan məşhur yazıçı adları sadalayan Rəcəbin timsalında bizə təqribən belə bir fikir çatdırır. “Mass-media və panoptikon var olduqca Leylalar və onun güdükçüləri qəhrəman kimi sırınacaq. Rəcəb kimilər öz hiper-uğurunun təsirində adi bir “flanör” həyatı yaşayacaqlar.”

    Panoptikon romanın elə girişindəcə özünü göstərir. Onun varoluşu, gizliliyi, xəlvəti işləməyi strukturun və bütünlüklə sistemin Çarli Çaplinin “Modern Zamanlar” filmindəki kimi bütün çarxlarıya necə işlədiyinin göstəricisidir. Rəcəbin rahatca döyülməyi, onun bütün hallarda təhqir olunması və bir növ medyanın “dördüncü hökümət” adlı mifinin çoxdan zibil qabına tullandığının xəbərçisidir. Şübhəsiz “Leyla” romanını daha konseptual ve semiotikanın bütün imkanlarıyla və tənqidin “dekanstruksiyalı” oxusuyla analiz etməli olsaq, xeyli dərin mətləblərə toxunmaq gərəklidir.

     XXI əsrin afyonu, nəşəsi SEKSDİR. Mass-medyanın, yəni Leylanın və Rəcəbin eyni silahın mərmiləri olduğu sistem kütləni həyatın əsas qayğılarından uzaqlaşdıraraq daha yüngül mövzular barəsində düşünməyə sövq edir. Mişel Fuko deyirdi, “dövlət müharibələri və topluma aid prolemləri ölkənin sərhədlərinin kənarına çıxarıb. Kütlə zərərsiz bir birlikdir.” Bu mənada Rəcəb və Leyla bizim hamımızıq. Çünki, 24 saat  televiziyadan bizə məcburən sırınan lüks həyat nağılları, kapitalizmin (buna post-kapitalizmdə demək olar) bizi dayanmadan istehlakçı və alıcı kimi formalaşdırması bunun ən bariz örnəyidir. Elə roman boyu da adları çəkilən maşın firmaları, eynək qiyməti və başqa nəsnələr məndə Cavidin kapitalizmə qarşı amansız müharibə elan etdiyi təəssüratı oyatdı.

    Bizim şou-biznes haqqında bir roman məhz belə yazılmalıydı. Bənzətmələri kənd-kəssək “aurası” yaradan, içində dərinliyi olmayan “femme Fatale”nin və “flanör”lüyün ironik bir şəkildə təqdim edildiyi roman…

    P.S. Leylalar və ya Röyalar bizi kapitalizm dünyasına və “səhvbilinçli”, “illuziyalı”, başdan ayağa simulakrlara bürünmüş bir gələcəyə aparır.

Avanqard.net
 

Yenililklər
12.07.24
Yelisaveta Baqryana - Ah, belə gecələr əzabdır dostum!
11.07.24
Azad Qaradərəlinin əsərlərinin beşinci cildi cap olunub
08.07.24
“Narqız” qısametrajlı animasiya filminin istehsalı davam edir
05.07.24
"Dünya ədəbiyyatı" jurnalının Çeçenistan sayı işıq üzü görüb
03.07.24
“Ulduz” jurnalı oxucuların görüşünə yeni təqdimatda gəlib
02.07.24
Frans Kafka - Hökm
25.06.24
Mədəniyyət Nazirliyi senzura ittihamlarına aydınlıq gətirib
25.06.24
Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı Şirvanda kino günlərinə başlayır
22.06.24
Şahid ifadəsi - Zərdüşt Əlizadə yazır...
13.06.24
“Divanü lüğat-it-türk”ün II və III cildləri nəşr olunub
13.06.24
“Ulduz” jurnalının may nömrəsi çap olunub
13.06.24
Azərbaycanda aparıcı teatrların siyahısı təsdiqlənib, işçilərin maaşları artırılıb
05.06.24
Özbəkistanlı şairlərin şeirləri Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək nəşr olunub
05.06.24

Qulu Ağsəs haqqında yeni kitab çap edilib

24.05.24
Kino şirkətlərinə yeni imkan: post-prodakşna dəstək
22.05.24
Kənan Hacı - Salman Mümtaz Leninə nə deyəcəkmiş?
22.05.24
2024-cü ilin Ədəbiyyat üzrə Beynəlxalq Buker Mükafatının qalibi məlum olub
21.05.24
Professor Edmund Herziq: Nizami Gəncəvinin əlyazmalarının vahid kataloqu üç dildə nəşr ediləcək
21.05.24
Azərbaycanda iki teatrın adı dəyişdirilir və işçilərinin maaşı artırılır
20.05.24
“Linqvistik nəzəriyyənin əsasları” kitabı nəşr olunub
20.05.24
Hüseyn Arifin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə “Arxada qalan illər” adlı kitab nəşr edilib
20.05.24
Fransada azərbaycanlı rəssamın fərdi sərgisi keçirilib
15.05.24
Ülvi Babasoyun “Ədəbiyyatda postmodernizm: oyun estetikası” kitabı təqdim olunub
09.05.24
Həcər Atakişiyeva - Məhəmməd Füzulinin poeziyasının dili və üslubi xüsusiyyətləri
06.05.24
Həmid Herisçi: Öz adıma ədəbiyyat müharibəmi bitirdim
06.05.24
Kino Agentliyi “Qızılalma” Festivalında mükafata layiq görüldü
06.05.24
Kino ictimaiyyəti narahatdır: 38 nömrəli qərar ləğv olunacaqmı?
04.05.24
Cahid Camal “Xalq Əmanəti” layihəsinin 24-cü nəşrində
03.05.24
Gülnar Səma - Ramil Mərzilinin “Qadağan olunmuş şeirlər”i
03.05.24
Asif Rüstəmlinin “Cümhuriyyət məfkürəsi” kitabı çap olunub
03.05.24
Azad Qaradərəli - Şəhid toyu
02.05.24
ARKA-nın Apellyasiya Komissiyası müraciətlərlə bağlı qərar verdi
02.05.24
“Əlyazma abidələri: ənənə və müasirlik” kitabı çapdan çıxıb
02.05.24
Məşhur yazıçı Pol Oster vəfat edib
02.05.24
Azərbaycanlı alimin beynəlxalq konqresdə məruzəsi dinlənilib
02.05.24
Türkiyənin bütün bölgələrində Azərbaycan Mədəniyyət Günləri keçiriləcək.

01.05.24
Orhan Aras - Bedirhan Ahmedov: Yorulmaz Bir Bilim Adamı...
01.05.24
Cavanşir Yusifli - Gənc şairlərə məktub - Sözün ayağı dəyməyən yerlər
01.05.24
Türkiyədə Məhəmməd Füzuliyə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçiriləcək
01.05.24
Nar ağacı - Kənan Hacının yeni hekayəsi
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.