Cavanşir Yusifli - Poeziya sükut deməkdir
18.04.14

2-Cİ MƏQALƏ

Qədimlərdən gələn bir həqiqət var: poeziyanın mövzu dairəsi, əslində çox məhduddur və bütün hallarda burada kəmiyyət həddi üçbucaqdan o yana getmir: həyat, eşq, ölüm... , yaxud eşq, ölüm, həyat... Hansı tərəfə fırlatsan da üçbucaq alınacaq. Bu "Bermud üçbucağı"nın içində bulunmaqdan gözəl dünyada heç nə yoxdur.
Necə ki, Füzuli deyirdi, sevinə-sevinə:
 
Ruzi-hicrandır sevin, ey murği-ruhim kim, bu gün
Bu qəfəsdən mən səni, əlbəttə, azad eylərəm.
 
yaxud:
 
Damigahi-eşqdən tut bir kənar, ey mürği-dil,
Sınmadan səngi-məlamətdən pərü balin sənin.
 
Bir də belə bir qaim-qədim həqiqət var ki, şeiri oxuyanda onu bir düstur, formula kimi anlamağa çalışma, sadəcə özünü ona təslim et, təslim et ki, onun sənə dediklərini maksimum küysüz vəziyyətdə "anlaya" biləsən. Şeirlə bağlı analitik şərh yalnız o zaman mümkün ola bilər ki, sən onun girdabında, heç olmazsa, bir dəqiqəliyə, yaxud bir neçə saniyəliyə ağlını itirəsən. Başqa bir yol yoxdur. Yəni, poetik mətnin, şeir mətninin içindəki həqiqəti "tuta bilmək" üçün onun girdabından üst qatına qədər insanı doğrayıb-kəsən dəlilik selinin içində ola bilməlisən.

Vaxtilə filosof  Rolan Bart yazırdı ki, müasir poeziya özündə reqressiv semioloji sistemi ehtiva edir. Bu nə deməkdir? Əgər mif (qəribədir ki, Bart poeziyanı miflə müqayisə edirdi-! ) ultra-mənaların yaradılmasına, ilkin sistemin genişləndirilməsinə cəhd edirsə, poeziya, əksinə, dilin semioloji vəziyyətinə qədər sıxılıan  infra-mənaları axtarır, yəni, əslində o, işarəni yenidən mənaya qaytarmağa cəhd edir. Son nəticədə, poeziyanın idealı sözün mənasına qədər deyil, əşyaların mənalarına qədərki ərazidə qazıntı aparmaqdır. Bartın sözlərinin mənası odur ki, poeziya dilin sakitliyini pozur, yəni konsepti (semioloji sistemdə bildirəni) mümkün qədər mücərrədləşdirir, işarə bəlkə də özbaşına buraxılır, burada bildirənlə bildirilən arasındakı bağlar maksimum dərəcədə boşaldılır. Burada konseptin davamsız (laxlayan) strukturundan maksimum dərəcədə istifadə edilir; poeziyanın mahiyyəti, cövhəri... axtarıb-bulmaq ambisiyası buradan irəli gəlir. Ona elə gəlir ki, əşyanın mənasını necə varsa yalnız o, aşkarlaya bilər, poeziya həm də anti-dil olmağa çalışır. Bartın ideyasının bu hissəsi daha maraqlıdır: ümumi şəkildə demək olar ki, dildən istifadə edənlər arasında şairlər ən az dərəcədə formalist olanlardır, çünki yalnız onlar hesab edirlər ki, sözlərin mənası formadan başqa bir şey deyil və bu da onları əşyalarla məşğul olan bir realist kimi qane edə bilməz. Bu səbəbdən müasir poeziya həmişə dilin qatili rolunda çıxış edir və qəribədir, susmağın hansısa məkan, konkret-hissi analoqunu əks etdirir. Poeziya sükut deməkdir.
 
İndi sükut tez-tez kəsir mənim sözümü,
Əvvəlkitək qan qaynamır indi damarda.
Güzgülərdə qaçırdıram tez-tez gözümü,
Adımı da heç yazmıram tərli divarda.
 
Səlim Babullaoğlunun  "Həmidə xanıma iki şeir"inin ikincisindəki bu bəndi təsadüfi seçdiyimə sizi inandırmayacağam. Bizim üçün "sükutla oynayan" şeir, poetik mətn həmişə maraqlıdır və belə olduğu üçündür ki, bu kontekstdə qaim-qədim bir həqiqət - şeirin dilinin əslində sükut olması qənaətinin izaha ehtiyacı var, xüsusən müasir poeziya kontekstində. Amma biz bir şeirin dəyərini müqayisə yolu ilə təyin etməkdən uzaq olduğumuza görə buna getmirik.  Bu şeirdə və onunla vahid orqanizm təşkil edən birinci şeirdə Rolan Bartın dediyi həqiqət (...poeziyanın idealı sözün mənasına qədər deyil, əşyaların mənalarına qədərki ərazidə qazıntı aparmaqdır) mükəmməl şəkildə ifadə olunub. Poetik mətndə, şeir mətnində ixtiyari şəkildə götürülən mənalar sistemi bir nəfəs qədərində reduksiyaya uğraya-uğraya gedir, "inkişaf edir", sözün yaddaşdakı, lap elə yaddaşdan əvvəlki əraziləri axtarılır, həqiqətin, mənaların içində, kombinasiyalarında ... hifz edilən həqiqətin təbii halı tapılana qədər bu axtarış davam edir və ən əsası odur ki, bu dəhşətli prosesin ən ağrılı hissəsi şairin qəlbində baş verir, bax, elə bu səbəbdən şair arasıkəsilməz şəkildə öz qəlbi ilə danışan, ünsiyyətdə olan bir varlıqdır. Şeirin hal olması, dünyanın qurtaracağından o yanda, yaxud dünyanın, gerçəkliyin yaranmasına qədərki ərazidə meydana gəlməsi ideyası bu kontekstdə ən təbii, ən mükəmməl ideya sayıla bilər. Yoxsa aşağıdakı misraları necə demək olardı?
 
Qırxı çıxdı bu ömrün, canım sevgilim,
Heç darılma, çarxı hələ, şükür, fırlanır.
Bir sabahı sual etsən, hanı sevgilim?
Görərsən ki, bir meh əsir, çöp dığırlanır.
 
Bir quş onu dimdiyinə alıb götürər,
Asta-asta qanad çalıb qalxar yuxarı.
O quş onu yuvasında divara hörər,
Qorumaqçün ətcabala quş balaları.
 
Bu şeirin timsalında aydınca görsənir ki, poeziyanın işi dünya boyda xarabalıqda nə vaxtsa, nə səbəbdənsə itmiş mənaları axtarmaq və əşyaların üzündən, qabığından, karkasından o yandakı dünyanın qapısını döyməkdən ibarətdir. Mən Səlimin şeirlərini oxuyanda bu hiss dərhal ağlıma gəlir və intonasiyanın, şeirin təkrarsız ritminin təlqin etdikləri ilə üst-üstə düşür. Birinci şeir adi sözlərlə, heç bir qeyri-adi faktı açıqlamaq iddiası olmayan ifadələrlə başlayır :
 
Yolunun üstündə tək ağac olub bitsəm,
Kölgəmdə dincələcəksənmi?
Ya qol-budağımı qırıb oduma qızınacaqsanmı?
Yağış olub səpələnsəm
yayın qızmarında
bu səsli-küylü, tozanaqlı şəhərin küçələrinə -
torpağın ətri çıxacaq onda,
ətrimi torpaqdan alıb heyrətlənəcəksənmi?
 
Və sona qədər belə davam edir, son nöqtə qoyulana qədər. Heç nə baş vermir, çünki şeir artıq baş vermiş zəlzələnin açdığı yaraları görsədir, başqa məqsəd şeiri öldürür. /525.az/

Yenililklər
27.01.22
"Ulduz"un 2022-ci ildə ilk sayı çap olunub
27.01.22
Ramin Allahverdi - Elm nədir? Elmin əsas meyarları hansılardır?
24.01.22
Anar Məcidzadə -  Gecələri göz yaşı, qaranlıq olur səhər
24.01.22
“Yevgeni Onegin” romanı bir milyon rubla satılıb
24.01.22
Fərid Hüseyn - Şeirə bürünmüş İstanbul - REPORTAJ
24.01.22
Azad Qaradərəli - Alpan kömürçüləri
24.01.22
Təbrizdə Qarabağı tərənnüm edən "Xarıbülbüllər" almanaxı çap olunub
18.01.22
Qurban Bayramov - Növbəti erməni məkrinə – erməniləşdirmə faktına münasibət
18.01.22
Rövşən Yerfi - Həyasızlıq kabusu bizi məhv edəcək!..
17.01.22
İlhamə Dağlı - Tobıktıda günəş doğdu
17.01.22
Azad Qaradərəli: "AYB-dan uzaqda qalmaq, təbii çətinliklər yaradıb mənə"
15.01.22
Mübariz Örən Yaradıcılıq Fakültəsinə rəhbər təyin olunub
11.01.22
Gülnar Yunusova -  Fenomen Haruki Murakami 73 yaşında
11.01.22
Kənan Hacı - Vaxt pəncərəsi
11.01.22
Azad Qaradərəlinin hekayəsi Türkiyə saytında yayımlanıb
10.01.22
Nadir Əzhəri - “İsanın qadını” və qadın ifadəsinin keyfiyyəti
06.01.22
Kənan Hacının yeni kitabı çap olundu
30.12.21
Günel Natiq - Ayı dərisi 
29.12.21
“Qarabağ ilmələrdə” sənədli filminin təqdimat mərasimi olub
29.12.21
“Ulduz”dan oxuculara endirim
29.12.21
Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə bağlı film çəkiləcək
28.12.21
Habil Yaşar - SMS
28.12.21
Eşqin Məmmədov - Bu il başqa arzum var, hədiyyə istəmirəm
27.12.21
Ramil Əhməd Türkiyədə qalib oldu
27.12.21
Yazıçı Varisin kitabı İranda nəşr edilib
27.12.21
Nemət Mətin - İsanın qadını və ya Səxavət Sahilin "Məhəbbət" obrazı
24.12.21
Azad Qaradərəlinin yeni kitabı çap olunub
23.12.21
İlin son "Ulduz"u nəşr olundu
23.12.21
Fərid Hüseynin İstanbulda imza günü oldu - Foto
23.12.21
Cavanşir Atəşi - Xalqının taleyinə günəştək doğulmusan!
20.12.21
“Leyli və Məcnun” dastan-tamaşası təqdim olundu
20.12.21
“Qobustan” sənət toplusunun qış nömrəsi işıq üzü görüb
20.12.21
“Salnaməfilm” studiyasında il ərzində bir sıra yeni sənədli filmlər çəkilib
20.12.21
“Uşaq Avroviziyası - 2021” müsabiqəsinin qalibi bəlli olub
20.12.21
Minsk şəhərində Nizami Gəncəvinin heykəli ucaldılıb
16.12.21
Küyülü Nəccari Səid - Atam
16.12.21
Üfüqdə hansı cərəyan görünür? - SORĞU
13.12.21
Səxavət Sahil - Əkrəm Əylisli, Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir və Türk ədəbiyyatı
13.12.21
Mərahim Nəsib - Əllərim göy üzündə, dodağımda dualar
13.12.21
Bakıda 15-21 dekabrda Milli Kitab Sərgisi keçiriləcək
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.