Kənan Hacı - Nə etməli?
10.02.14

Nikolay Çernışevskinin “Nə etməli?” romanı öz dövründə qadağan olunmuşdu. Kitab gələcəkdə insanların ləyaqətli olacağı, dünyada ədalətin bərqərar olacağı inamı ilə yazılıb və yazıldığı dövrdən daha çox gələcəyə xitab edir. Əlbəttə, Çernışevski anlayırdı ki, yer üzündə tam ədalətin bərpa olunması illüziyadır. Amma yazıçı kimi öz missiyasını yerinə yetirirdi.
 
Anamın kitabxanasından bu kitabı götürüb oxuyanda yeniyetmə idim. Bu yaxınlarda əsəri yenidən oxudum, kitabın saralmış vərəqlərinə sanki o uzaq illərin qoxusu hopmuşdu. Mən o uzaq keçmişdə Çernışevskinin fantaziyalarına inanırdım...
 
Kitab 62 il bundan öncə, 1952-ci ildə Mirzə İbrahimovun tərcüməsində “Uşaqgəncnəşr”də çap edilib.
 
Roman haqqında yazmazdan öncə xatırladım ki, 1828-ci ildə Saratovda bir keşişin ailəsində dünyaya göz açmış Nikolay Çernışevski Rusiyada materialist estetikanın əsasını qoymuş, “sənət sənət üçündür” nəzəriyyəsini alt-üst etmiş, qələmiylə çarizmə, müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə aparmış mütəfəkkir yazıçı idi. O, 1850-ci ildə Peterburq Universitetinin tarix-filologiya fakültəsini bitirib. 1853-cü ildə Peterburqa köçüb, "Oteçestvennıe zapiski" jurnalında əməkdaşlıq edib. 1853-1856-cı illərdə "Sovremennik" jurnalının redaktoru və ideya rəhbəri olub.
 
Çernışevskinin nüfuzundan ehtiyat edən çar höküməti 1862-ci ildə onu həbs edərək Petropavlovsk qalasına salmış, sonra isə katorqaya, Sibirə ömürlük sürgünə yollamışdı. Sonradan ona Həştərxanda yaşamağa və Saratova qayıtmağa icazə verilib. Onun dünyagörüşünün formalaşmasında A. Gertsenin və V.Q. Belinskinin güclü təsiri olub.
 
N. Çernışevski 1889-cu ildə Saratovda vəfat edib.
 
***
 
“Nə etməli” nədən bəhs edir? Əsərin baş qəhrəmanı Vera Pavlovna mənsub olduğu patriarxal həyatdan xilas olmağa çalışır, bu mühit onu sıxır, arzularını buxovlayır. O, öz həyatını azad şəkildə, valideyn müdaxiləsi olmadan qurmaq istəyir. Amma patriarxal mühit onun arzularına qandal vurur.
 
Çernışevski Veranın anası Mariya Alekseyevnanı “yaxşı olmayan adamların içində hamısından yaxşısı” adlandırır və onu belə xarakterizə edir. Mariya Alekseyevna “pis işlərlə məşğul olur”, çünki “düşdüyü mühit belə tələb edir”. Müəllif yazır ki, “lakin siz başqa bir şəraitə düşsəniz, məmnuniyyətlə zərərsiz və hətta xeyirli olarsınız”. Bu sözlər Mariya Alekseyevnaya ünvanlanıb.
 
Mənsə inanmıram. Düzdür, o, Veranın sevgilisi Lopuxovu məhkəməyə vermədi, çünki bilirdi ki, bu, mənasız və faydasız bir işdir, lakin Mariya Alekseyevna ağılsız və kütbeyin olmasa da xeyirxahlıq üçün də dünyaya gəlməyib. O, başqa bir mühitin, inkişaf etmiş cəmiyyətin üzvü olsaydı belə yenə də pis və namussuz işlər görərdi və biz onun bu əməllərinə hardasa yenə də haqq qazandırmış olardıq.
 
Vera Pavlovna da müdhiş sıxıntılar içində yaşayırdı. Evdə göz açıb anasının fırıldaqlarını və kələklərini görmüşdü. Bəs necə ola bilərdi ki, o zirzəmidə zərif qızcığaz ürəyindəki yaxşılıq, mərhəmət hissini itirməmişdi, ülvi hisslər onun incə qəlbini tərk etməmişdi? Müəllif bu suala belə cavab verir: “Bu, anlaşılmazdır. Təsəvvürəgəlməz bir haldır”.
 
Vera tamamilə başqa xarakterli bir qadındır. Anası olmasına baxmayaraq, demək olar ki, Marya Alekseyevnanın büsbütün əksi. Lakin məsələ burasındadır ki, ana ilə bala arasındakı xəyali dialoqda Marya Alekseyevna qızına “sən anla ki, Verka, mən belə olmasaydım, sən də elə olmazdın” deyir. Deməli, belə çıxır ki, xeyirxahlıq kin və acıqdan törəyir? Marya Alekseyevnanın pis fikirlərinin arxasında cüzi bir xeyirxahlıq da gizlənir. Anaya Veranın elmli olmağı lazım idi, məhz ona görə ki, qızı onun üçün dövlətli bir kürəkən ələ keçirsin. Pis niyyətə aparan yolda xeyirxahlıq da etmək lazım gəlir; təmənnalı xeyirxahlıq. Ananın fikirləri pis idi, amma bu pis fikirlər bəzən fayda da gətirirdi.
 
Çernışevski bunu belə izah edir ki, pis və kinli adamların əllərinin altında xeyirxahlıq böyüyüb artır. Pis və kinli adamların əlləri altında rəzalət də bəslənir və boy atır. Pis və kinli adamlar ona görə xeyirxah deyillər ki, xeyirxah olmaq onların zərərinədir. Bu, Çernışevskinin dövründə və ondan qabaq da beləydi, indi də belədir, yəqin ki, gələcəkdə də belə olacaq. 
 
Vera Pavlovnanın xarakterindəki qeyri-müəyyənlik özünəxas aydın cizgilərə çevrildikdə bəlli olur ki, onun xilaskar olmasına baxmayaraq Lopuxovla bu qadın, deyək ki, qızcığaz tam başqa-başqa xarakterli insanlardır. Onların özünəməxsus ailəvi davranış qaydaları ərlə arvad arasındakı münasibətlərin tam açılmasına kömək edir.
 
Kirsanov isə həlledici simadır, Veranın düşüncələrinə hakim kəsilən bir şəxsdir. Əsərin sonunda biz müəllifin “bədiiliyin əsas tələbini yerinə yetirmək” məqsədilə romana daxil etdiyi “ən yaxşı insanların yaxşısı” olan Raxmetovun çıxardığı ədalətli nəticələrlə tam razılaşmalı oluruq. Biz bu qəhrəmanlara heç də müəllifin düşündüyü kimi zirzəmidən baxmırıq, məhz onların durduğu ucalıqdan baxırıq.
 
Əsərin qısa məzmunu yazdım. Hər halda bu əsəri oxumağınızda bir fayda var. Çernışevskinin məşhur “Nə etməli?” sualının cavabı budur: xeyirxah, mərhəmətli və ləyaqətli olmaq lazımdır. İnsanlıq məhz bu xüsusiyyətlərilə yaşayır.
 
P.S. N. Çernışevski romanında özünün yazmaq qaydası haqqında belə deyir:
 
“Bədiiliyin birinci tələbi bundan ibarətdir: şeyləri elə təsvir eləmək lazımdır ki, oxucu onları həqiqi şəkillərində təsəvvür edə bilsin. Məsələn, hərgah mən ev təsvir etmək istəyirəmsə, ona nail olmalıyam ki, oxucunun gözləri qarşısında daxma və ya saray yox, məhz ev canlansın.”
/kulis.az/

Yenililklər
17.01.22
İlhamə Dağlı - Tobıktıda günəş doğdu
17.01.22
Azad Qaradərəli: "AYB-dan uzaqda qalmaq, təbii çətinliklər yaradıb mənə"
15.01.22
Mübariz Örən Yaradıcılıq Fakültəsinə rəhbər təyin olunub
11.01.22
Gülnar Yunusova -  Fenomen Haruki Murakami 73 yaşında
11.01.22
Kənan Hacı - Vaxt pəncərəsi
11.01.22
Azad Qaradərəlinin hekayəsi Türkiyə saytında yayımlanıb
10.01.22
Nadir Əzhəri - “İsanın qadını” və qadın ifadəsinin keyfiyyəti
06.01.22
Kənan Hacının yeni kitabı çap olundu
30.12.21
Günel Natiq - Ayı dərisi 
29.12.21
“Qarabağ ilmələrdə” sənədli filminin təqdimat mərasimi olub
29.12.21
“Ulduz”dan oxuculara endirim
29.12.21
Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə bağlı film çəkiləcək
28.12.21
Habil Yaşar - SMS
28.12.21
Eşqin Məmmədov - Bu il başqa arzum var, hədiyyə istəmirəm
27.12.21
Ramil Əhməd Türkiyədə qalib oldu
27.12.21
Yazıçı Varisin kitabı İranda nəşr edilib
27.12.21
Nemət Mətin - İsanın qadını və ya Səxavət Sahilin "Məhəbbət" obrazı
24.12.21
Azad Qaradərəlinin yeni kitabı çap olunub
23.12.21
İlin son "Ulduz"u nəşr olundu
23.12.21
Fərid Hüseynin İstanbulda imza günü oldu - Foto
23.12.21
Cavanşir Atəşi - Xalqının taleyinə günəştək doğulmusan!
20.12.21
“Leyli və Məcnun” dastan-tamaşası təqdim olundu
20.12.21
“Qobustan” sənət toplusunun qış nömrəsi işıq üzü görüb
20.12.21
“Salnaməfilm” studiyasında il ərzində bir sıra yeni sənədli filmlər çəkilib
20.12.21
“Uşaq Avroviziyası - 2021” müsabiqəsinin qalibi bəlli olub
20.12.21
Minsk şəhərində Nizami Gəncəvinin heykəli ucaldılıb
16.12.21
Küyülü Nəccari Səid - Atam
16.12.21
Üfüqdə hansı cərəyan görünür? - SORĞU
13.12.21
Səxavət Sahil - Əkrəm Əylisli, Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir və Türk ədəbiyyatı
13.12.21
Mərahim Nəsib - Əllərim göy üzündə, dodağımda dualar
13.12.21
Bakıda 15-21 dekabrda Milli Kitab Sərgisi keçiriləcək
13.12.21
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə qəbul elanı
13.12.21
Koreya-Azərbyacan II Humanitar Forumunu keçirilib
13.12.21
Ləman L.R. - Susaq, sükutumuz danışsın
08.12.21
"Kitabi-Dədə Qorqud" italyan dilində
08.12.21
“Ərəb ədəbiyyatının ehramı Nəcib Məhfuz” kitabı çapdan çıxıb
08.12.21
Hüseyn Cavidin “Topal Teymur” pyesi rus dilində işıq üzü görüb
08.12.21
Tramp prezidentlik fəaliyyəti barədə kitab yazır
08.12.21
Azərbaycanın iki filmi beynəlxalq festivalda mükafat qazanıb
02.12.21
“Məhəmməd İqbal: Eşq və düşüncə şairi” kitabı nəşr olunub
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.