Niyazi Mehdi - Gözəl qadınlarda “saxtakarlıq”
13.06.13

Çağımızda tirajlaşmış üzlər

Bir yazımda demişdim ki, biz qəribə adamlarıq, foto obyektivinin qabağında “artistlik edib” gülümsəmirik ki, qeyri-səmimi olarıq. Ancaq səmimiliyə hər an xəyanət edə bilirik və buna görə vicdan əzabı da çəkmirik. 

Alman filosofu Adornonun sözü var: “Çağımızda məsum heç nə yoxdur”. “Məsum” ilkin deməkdir, bəzən “bakirə” onun metaforası olur. Ona görə bundan “çağımızda bakirə heç nə yoxdur” deyimini çıxaranlar da var.  Baxın, üzümüzün tirajlaşıb çoxalması indi necə asanlaşıb. Öncələr, keyfiyyətli foto aparat, video hər adamda yox idi. İndi bir olay baş verəndə dörd yandan ayfonlar sənə tuşlanır. Günəş çilik-çilik olmuş güzgünün hər parçasına tirajlaşdığı kimi, bizim üzümüz də yüzlərlə şəkillərə tirajlanır. Bunun arxiv, yaddaş baxımından önəmi olsa da, mənəvi qorxuları az deyil. 

Şəriət yasağının bir açımı

Yadımdadır, ötən yüz ilin 92-ci ilində bizi jurnalistlər kimi “Amoko” şirkəti Amerikada gəzdirəndə bir bağçaya aparmışdı. Orada kimsə şəkil çəkmək istəyəndə qoymadılar ki, şəkildən uşağı oğurlamaq və ya pis montaja salmaq üçün istifadə edərlər.

Çağımızda foto-şop vasitəsi ilə hamını biabır etmək olar, təki fotosu ələ keçsin. İndi isə ayfonlardan, foto aparat bolluğundan və ucuzluğundan sonra obyektivdən gizlənmək çətin bir işdir. Hətta Ana yasanın maddə 32-də şəxsi toxunulmazlıqla bağlı icazəsiz çəkilişin qadağası belə, bu qorxulardan bizi qurtarmır. Şəriətin əskilərdə şəkil çəkməyə yasaq qoymasını biz İslam dünyasını geriyə salan qadağa sayırdıq. İndi də elə saymaq olar, ancaq hər-halda fotoların, videoların təhlükəsi o yasaqda nəsə hikmət açır.  

Deməli, birinci əsas ideya 

Səmimiyyət bir üz ideyasına söykənir. Hətta bizdə əxlaqi deyim var: kişinin bir üzü olar! Adorno isə açır ki, çağımızda ilkin, məsum heç nə qalmayıb. Yəni məsum görünənlər də işdə məsum deyillər, məsumluğu oynayırlar. 20-ci yüz ildə rəssamlıqda primitivizm geniş yayılmışdı. Modelyaninin, Pikassonun, Lejenin, Şaqalın çəkdiyi şəkillər primitivizm (məsum qavrayış) estetikasına söykənirdi. Ancaq o şəkillərin heç biri Afrika maskaları kimi səmimi primitizm deyildi, hamısı primitivizmi oynayırdı.

Deməli, ikinci əsas ideya

Üzlərin asanlıqla ayfon və videolarla tirajlandığı, foto-şopla min həngamədən keçirildiyi bir dünyada “bir” üz məsələsi ilğıma çevrilir. Bu durum psixoloji nəzəriyyədə özünü belə göstərir: heç kim bir üzlü deyil, insan sosial rolların və ya maskaların toplusudur. İnsanın maskalara paylanması Herman Hessenin “Çöl canavarı” romanında da var. Yazar “adamın bir üzü olar” deyimini boşa çıxarmaq üçün bu məsələni romanına gətirmişdi.

Kann festivalında çoxüzlülər 
         
Orta azərini şoka salan bir video material var. Bitllar (Pol Makkartni, Con Lenon və başqaları) kameranın qabağında “arsız-arsız” gah təəccüb, gah romantik hüzn, gah geniş təbəssüm maskalarını üzlərinə “taxaraq” şəkil çəkdirirlər. Sonralar bu maskaların hər biri hansısa tabloidin üz qabığına çıxaraq fanatları duyğulandırmışdı. Onların heç ağlına də gəlməmişdi ki, maskanı görürlər. Onlara elə gəlmişdi ki, həyatın bir anında qəfil tutulmuş portretə baxırlar.

Batı aktyorları, hətta siyasiləri çoxdan güzgü qabağında dürlü mimikaları, qrimasları, jestləri, baxışları məşq edərək özlərinin effektli görüntülər verməyi hazırlayırlar. Fikir vermisinizmi, gözəl səsli müğənnilər adi danışanda heç də səsləri gözəl olmur. Deməli, onlar məşqlərlə potensiallarını xoş tembrə doğru açıb gəlişdirirlər. Azərbaycan teatrının aktyor səsi baxımından son halı məni çox kədərləndirir: aktyorların səhnə danışığı göstərir ki, onlar öz səsləri üstündə işləyib ilginc tembr yaratmağı heç düşünmürlər. Aktyor Azəryarın səsi indi də mənim yadımdadır. Hələ Həsən Əblucun, Müxlis Cənizadənin, Səməndərin səslərini demirəm…   

Deməli, üçüncü əsas ideya

Kann festivalında qırmızı xalça ilə yeriyəndə foto-obyektivlər üçün utanıb-qızarmadan başlarını elə çevirib-belə çevirib üzlərinə o mimika-bu mimika verən ulduzlar utanmadan “min oyundan” çıxırdılar. Eləcə də, onlar bədənləri ilə dürlü siluetlər cızıb, ayaqlarını paltarlarının yarıqlarından gah elə, gah belə çıxardırdılar. Yanımdakı birisi bunu ələ salanda söylədim: sən görmüsən rəssamlar necə tablolarını çıxarıb göstərirlər? Gözəl qadınlar, bütün səhnə, podium qadınları da elədirlər. Onlar öz bədənləri, üzləri üzərində rəssam kimi işləyirlər - hər gün işləyib dişarı çıxırlar və onlar öz bədənlərini, üzlərini əsərləri kimi çıxarıb tamaşaya qoyurlar. Əski Yunanıstanda Stoya fəlsəfi məktəbi insanın bədənini bədii əsər sayırdı. Çağımızda tatuların artması bədənimiz bədii əsər kimi ideyasının geniş yayılmasına tanıqdır. Ancaq “qadın və ya kimlərsə” bədii əsər kimi məsələsi, deyəsən, çağımız üçün çox şey söyləyən deyən məsələdir. Ona görə əlavə açıqlamalara ehtiyac var. /teleqraf.com/

Yenililklər
17.01.22
İlhamə Dağlı - Tobıktıda günəş doğdu
17.01.22
Azad Qaradərəli: "AYB-dan uzaqda qalmaq, təbii çətinliklər yaradıb mənə"
15.01.22
Mübariz Örən Yaradıcılıq Fakültəsinə rəhbər təyin olunub
11.01.22
Gülnar Yunusova -  Fenomen Haruki Murakami 73 yaşında
11.01.22
Kənan Hacı - Vaxt pəncərəsi
11.01.22
Azad Qaradərəlinin hekayəsi Türkiyə saytında yayımlanıb
10.01.22
Nadir Əzhəri - “İsanın qadını” və qadın ifadəsinin keyfiyyəti
06.01.22
Kənan Hacının yeni kitabı çap olundu
30.12.21
Günel Natiq - Ayı dərisi 
29.12.21
“Qarabağ ilmələrdə” sənədli filminin təqdimat mərasimi olub
29.12.21
“Ulduz”dan oxuculara endirim
29.12.21
Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə bağlı film çəkiləcək
28.12.21
Habil Yaşar - SMS
28.12.21
Eşqin Məmmədov - Bu il başqa arzum var, hədiyyə istəmirəm
27.12.21
Ramil Əhməd Türkiyədə qalib oldu
27.12.21
Yazıçı Varisin kitabı İranda nəşr edilib
27.12.21
Nemət Mətin - İsanın qadını və ya Səxavət Sahilin "Məhəbbət" obrazı
24.12.21
Azad Qaradərəlinin yeni kitabı çap olunub
23.12.21
İlin son "Ulduz"u nəşr olundu
23.12.21
Fərid Hüseynin İstanbulda imza günü oldu - Foto
23.12.21
Cavanşir Atəşi - Xalqının taleyinə günəştək doğulmusan!
20.12.21
“Leyli və Məcnun” dastan-tamaşası təqdim olundu
20.12.21
“Qobustan” sənət toplusunun qış nömrəsi işıq üzü görüb
20.12.21
“Salnaməfilm” studiyasında il ərzində bir sıra yeni sənədli filmlər çəkilib
20.12.21
“Uşaq Avroviziyası - 2021” müsabiqəsinin qalibi bəlli olub
20.12.21
Minsk şəhərində Nizami Gəncəvinin heykəli ucaldılıb
16.12.21
Küyülü Nəccari Səid - Atam
16.12.21
Üfüqdə hansı cərəyan görünür? - SORĞU
13.12.21
Səxavət Sahil - Əkrəm Əylisli, Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir və Türk ədəbiyyatı
13.12.21
Mərahim Nəsib - Əllərim göy üzündə, dodağımda dualar
13.12.21
Bakıda 15-21 dekabrda Milli Kitab Sərgisi keçiriləcək
13.12.21
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə qəbul elanı
13.12.21
Koreya-Azərbyacan II Humanitar Forumunu keçirilib
13.12.21
Ləman L.R. - Susaq, sükutumuz danışsın
08.12.21
"Kitabi-Dədə Qorqud" italyan dilində
08.12.21
“Ərəb ədəbiyyatının ehramı Nəcib Məhfuz” kitabı çapdan çıxıb
08.12.21
Hüseyn Cavidin “Topal Teymur” pyesi rus dilində işıq üzü görüb
08.12.21
Tramp prezidentlik fəaliyyəti barədə kitab yazır
08.12.21
Azərbaycanın iki filmi beynəlxalq festivalda mükafat qazanıb
02.12.21
“Məhəmməd İqbal: Eşq və düşüncə şairi” kitabı nəşr olunub
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.