Niyazi Mehdi - Evlənmə məsələsini çək-çevirə salanda
31.05.13

Xırda nəsnələrin fəlsəfəsindən

Bir tanışım məni yüksək fəlsəfi materiya ilə - Tanrı problemi, kosmos, siyasi texnologiyalar və s. ilə bağladığı üçün qınadı ki, sənə heç yaraşmır, evlənməkdən, fotoaparat qarşısında necə durmaqdan yazırsan. Ancaq ona necə deyəydim ki, fəlsəfə çoxdan yüksək materiya ilə sağollaşıb, ideya istehsalı, ürətimi ilə aşağı materiya faktlarında məşğul olur. Haydaqarın (Haydeqerin) “Nəsnə” adlı fəlsəfi essesi var, parçı, kiçik bardağı ələk-vələk edir. Mən özüm 25 il qabaq Ortaçağ Azərbaycan fəlsəfəsindən yazanda o dönəmki adamların necə yeriməsindən, necə yeməsindən, baxışmasından, mat qalmasından Tanrı və s. yüksək materiya üçün ideyalar çıxarmışdım. Məsələn, Ortaçağda barmağı dişləmək təəccübün işarəsi idi. Miniatürlərdə təəccüb edənlər barmaqlarını dişləyirdilər, poeziyada da personajlar mat qalanda barmaqlarını ağızlarına aparırdılar. 

Xırda faktdan Allah ideyasına çıxış

Ortaçağ mat qalmaqdan ötrü sinoy gedirdi. Onun üçün də padşahlar məmləkətlərinə gəlmiş səyyahları saraya çağırırdılar ki, gördükləri əcaib nəsnələrdən, olaylardan danışsınlar. Kitabımda bütün bunları söyləyəndən sonra sonuc çıxarmışdım: nəyisə bilməyəndə təəccüb  olur. Ona görə də alimlər, yaşlılar az təəccüblənirlər. Ona görə də çox az nəsnələr onlarda möcüzə duyğusunu yaradır. Bundan sonra bəndəniz çox önəmli teoloji düşüncə çıxarmışdı: Allah hər şeyi biləndirsə, deməli, heç nəyə təəccüblənmir. Məncə, pis alınmadı: Allah bu dünyaya tamaşa edəndə heç nəyə təəccüblənmir (bəs onda niyə tamaşa edir?!) Nə baş verirsə, ona gözlənməz, yeni deyil. Bu düşüncə xristian, islam ilahiyyatşünaslarının yaradılış ehkamlarını dağıdır. Həmin ehkamlara görə, Tanrı dünyanı ya “belə etsəm, nə olar” marağı ilə, ya da “bunu da edim ki, həzz alım” istəyi ilə yaradır. Düzdür, ağıllı teoloq cavabında deyə bilər ki, Allahın təəccübündə bilik və təəccüb bir yerdədir. Ona görə də bilməzlikdən doğan təəccübün Ona dəxli yoxdur…

Buradan oxucuya məsləhətim. Mən və mənim kimi yazarların yazısını “nələrdən yazmasına” görə suçlamayın. Bu zaman hansı düşüncələr tapmasına görə yarğılayın, yəni məhkəməyə çəkin. Rəhmətlik filosofumuz Həsən Quliyev azərbaycanlı mentalitetinin arxetiplərindən yazanda məni ən çox etkiləyən onun tapıb cızdığı arxetiplər yox, bir ideya oldu: mədəniyyəti mədəniyyətdən nələri zibil sayıb atması ilə ayırmaq olar. Doğrudan da, yoxsul toplumlarda atılmayan divanları, şalvarları varlı toplumlarda asanca zibilə verirlər.

MOSSAD düşmən ölkənin prezidentinin sağlamlıq halını bilmək üçün onun sidiyini əldə etdiyi kimi, zibillərini də toplayıb araşdırırdı. Eləcə də mədəniyyətlərin zibillərindən o mədəniyyətlərin diaqnostikasına keçmək olar. Bu söhbətimin giriş kəsimi. 

Söhbətimin ikinci kəsimi

Mən bəzi dostlarım kimi heç vaxt “niyə oğlunu evləndirmirsən” sorusu ilə zəhlə tökmürəm. Hərçənd mədəniyyətdə zorunlayıcı, vadaredici  mexanizmlər kimi bu iradların funksiyasını anlayıram. Mədəniyyətdə ailə məsələsi önəmlidirsə, həməncə evlənməyə zorunlayan dürlü mexanizmlər formalaşır. Bunu bizim camaat bilməsə də, “niyə evləndirmirsən” sorusu ilə bir-birini sıxma-boğmaya salması mexanizm məsələsidir.

Ailəyə zorunlamaq mexanizmlərini itirmiş Avropa

Oradan gəlmiş bir yaxınımla evlənməsi haqqında danışırdım. Bu qonuda danışmağın həvəskarı olmasam da, birdən başladım evlənməyin dəyərini anlatmağa: qocalanda tək qalmayacaqsan, tez evlənəndə uşaqları boya-başa çatdıracaqsan. 

Hər bir azərinin dərdini deyim: 5-6, 10-15 yaşlı uşaqlarıma baxanda birdən ağlına gəlir, ay Allah, qəfil məni öldürsən, bunlar nə olacaqlar?! Bir dəfə öz körpələrim nə olacaqları mənzərəsini göz qabağına gətirəndə ürəyim parçalandı. Azərbaycanda yalnız arxalı adamları bu soru ağrıtmır.

Hə, avropalı tanışıma bunları deyəndə görürdüm, sözlərim onu tərpətmir. Birdən anladım niyə? Avropada “ölsəm, uşaqlar nə olar” sorusunun maddi tərəfi aktual deyil, çünki o dünyada sosial müdafiə, qayğı sistemi elə güclüdür ki, uşağın acından ölməsi, ya da alçalması yox dərəcəsindədir. Qocalanda tək qalmaq məsələsi isə yenə bizdəki kimi deyil, necə deyərlər, “pensiyama minnət”. Qalır məsələnin mənəvi tərəfi, yəni yetim uşağın ata-ana həsrəti…o isə “vaxtında evlənmək” üçün güclü arqument deyil, o qədər ata-analı ailələrdə mənəvi yoxsulluq, mənasızlıq olur ki. Beləcə, ailə məsələsini ələk-vələk edəndə iki sizilizasiyanın, iki uyqarlığın fərqi bizə açıldı. /teleqraf.com/

Yenililklər
17.01.22
İlhamə Dağlı - Tobıktıda günəş doğdu
17.01.22
Azad Qaradərəli: "AYB-dan uzaqda qalmaq, təbii çətinliklər yaradıb mənə"
15.01.22
Mübariz Örən Yaradıcılıq Fakültəsinə rəhbər təyin olunub
11.01.22
Gülnar Yunusova -  Fenomen Haruki Murakami 73 yaşında
11.01.22
Kənan Hacı - Vaxt pəncərəsi
11.01.22
Azad Qaradərəlinin hekayəsi Türkiyə saytında yayımlanıb
10.01.22
Nadir Əzhəri - “İsanın qadını” və qadın ifadəsinin keyfiyyəti
06.01.22
Kənan Hacının yeni kitabı çap olundu
30.12.21
Günel Natiq - Ayı dərisi 
29.12.21
“Qarabağ ilmələrdə” sənədli filminin təqdimat mərasimi olub
29.12.21
“Ulduz”dan oxuculara endirim
29.12.21
Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə bağlı film çəkiləcək
28.12.21
Habil Yaşar - SMS
28.12.21
Eşqin Məmmədov - Bu il başqa arzum var, hədiyyə istəmirəm
27.12.21
Ramil Əhməd Türkiyədə qalib oldu
27.12.21
Yazıçı Varisin kitabı İranda nəşr edilib
27.12.21
Nemət Mətin - İsanın qadını və ya Səxavət Sahilin "Məhəbbət" obrazı
24.12.21
Azad Qaradərəlinin yeni kitabı çap olunub
23.12.21
İlin son "Ulduz"u nəşr olundu
23.12.21
Fərid Hüseynin İstanbulda imza günü oldu - Foto
23.12.21
Cavanşir Atəşi - Xalqının taleyinə günəştək doğulmusan!
20.12.21
“Leyli və Məcnun” dastan-tamaşası təqdim olundu
20.12.21
“Qobustan” sənət toplusunun qış nömrəsi işıq üzü görüb
20.12.21
“Salnaməfilm” studiyasında il ərzində bir sıra yeni sənədli filmlər çəkilib
20.12.21
“Uşaq Avroviziyası - 2021” müsabiqəsinin qalibi bəlli olub
20.12.21
Minsk şəhərində Nizami Gəncəvinin heykəli ucaldılıb
16.12.21
Küyülü Nəccari Səid - Atam
16.12.21
Üfüqdə hansı cərəyan görünür? - SORĞU
13.12.21
Səxavət Sahil - Əkrəm Əylisli, Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir və Türk ədəbiyyatı
13.12.21
Mərahim Nəsib - Əllərim göy üzündə, dodağımda dualar
13.12.21
Bakıda 15-21 dekabrda Milli Kitab Sərgisi keçiriləcək
13.12.21
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə qəbul elanı
13.12.21
Koreya-Azərbyacan II Humanitar Forumunu keçirilib
13.12.21
Ləman L.R. - Susaq, sükutumuz danışsın
08.12.21
"Kitabi-Dədə Qorqud" italyan dilində
08.12.21
“Ərəb ədəbiyyatının ehramı Nəcib Məhfuz” kitabı çapdan çıxıb
08.12.21
Hüseyn Cavidin “Topal Teymur” pyesi rus dilində işıq üzü görüb
08.12.21
Tramp prezidentlik fəaliyyəti barədə kitab yazır
08.12.21
Azərbaycanın iki filmi beynəlxalq festivalda mükafat qazanıb
02.12.21
“Məhəmməd İqbal: Eşq və düşüncə şairi” kitabı nəşr olunub
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.