Kənan Hacı - Nizaminin türkcə “Divan”ı haqda
19.04.13

Hələ 2004-cü ildə “Ədalət” qəzetində Nizami Gəncəvinin türkcə “Divan”ı haqqında yazmışdım. Bu yazıdan sonra Azərbaycan MEA Şərqşünaslıq İnstitutundan, Ədəbiyyat İnstitutundan etiraz dolu reaksiyalar gəldi. Amma mən yazını faktlar əsasında qələmə almışdım. Bu faktlar nədən ibarət idi?
 
“Nizami türkcə yazmayıb” deyirlər. Axı bu, necə ola bilər? Özü də deyirlər, Nizami bütün ömrü boyu Gəncədən kənara çıxmayıb. Bütün həyatını Gəncədə yaşamış şair necə ola bilərdi ki, türkcə heç nə yazmasın?
 
Nizamini “fars şairi” kimi təqdim edənlər çoxdu. “O, türkcə yazmayıb, deməli fars şairidir”. Tarixi bir məqam yada düşür. O səbəbdən tarixi deyirəm ki, Nizamini “fars şairi” kimi qələmə verməyin tarixi məhz o məqamdan, o zamandan gəlir. XV əsrdə Orta Asiya hökmdarlarının sarayına yol tapıb özünü şair kimi qələmə verən “ədəbiyyat oğrusu” Dövlətşah Səmərqəndi Nizamini farslaşdırmış, katiblərə hökm etmişdir ki, belə yazın:
 
“O, Qum şəhərində doğulub, farsdır. Sonralar Gəncəyə gəlib və şairlik edib”.
 
Nizaminin şöhrətinə sahib çıxmaq istəyənlər çoxdur. Qorumadığın, sahiblik edə bilmədiyin sərvətlərin beləcə, əldən çıxmaq təhlükəsi də var axı! Nizaminin fars dilində yazdığı ölməz əsərlər Azərbaycan ədəbiyyatının daşınmaz mülkiyyətidir, milli sərvətidir.
 
M. Ə. Rəsulzadə “Azərbaycan şairi Nizami” əsərində yazır:
 
“...gözəl və ucaya türk, gözəllik və ucalıq diyarına Türküstan deyən bir şairə yalnız farsca yazdığı üçün türk deməmək mümkündürmü? Əsla! (Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1991, səh. 148)
 
Rəsulzadə daha sonra yazır:
 
“Nizaminin türklüyünü inkar etmək onun 800 il sonra da təravətini mühafizə edən türkcəsini anlamayan faciəvi bir həbəşlik olardı”.
 
“Türkcəmi bu həbəşlikdə alan yox” deyə şikayətlər içində qəhr olan Nizami deyildimi? İncə, həssas qəlbli şairə bu misraları yazdıran bir səbəb olmalıdır axı?! Tarixin qaranlıqlarında çox belə mətləblər heçliyə quylanıb, çox belə sualların cavablarını bu günümüzə gətirən yollar bilərəkdən dolaşıq, çalpaşıq salınıb.
 
 
1827-1829-cu illərdə Rusiyanın İranda səfiri olmuş A.S. Qriboyedovun müəmmalı ölümü haqda saysız-hesabsız fərziyyələr, gümanlar, ehtimallar irəli sürülüb və bu, indi də qismən davam etməkdədir. Amma çoxları bilmir ki, ölümündən bir gün qabaq Qriboyedovun iş otağından Nizaminin yeganə nüsxə olan türkcə “Divan”ı oğurlanmış, bir gün sonra isə səfir otağındaca qətlə yetirilmişdir. Bu haqda mərhum alimimiz Məmmədağa Sultanovla söhbət zamanı o, mənə çox maraqlı bir fakt dedi. O, dedi ki, “Divan”ı milliyyətcə erməni olan Xanverdi bəy adlı bir şəxs (əsl adı Xaçatur Şahnazarov olub – K. H) Qriboyedovun otağından oğurlamış və elə həmin gün yoxa çıxmışdır.
 
Mən Məmmədağa müəllimdən soruşdum ki, bəs bu qiymətli əlyazma Qriboyedovun əlinə necə keçmişdi? O, Ərdəbil kitabxanalarının adını çəkdi, səfirə həmin əlyazma o kitabxanaların birindən göndərilib. Niyə məhz ona? Bu suala cavab tapa bilmədim...
 
“Divan” oğurlanarkən səfir hələ sağ idi. O, bu hadisədən xəbər tutub öz tərcüməçisi  Mirzə Nərimandan tələb edir ki, bu nadir əlyazma təcili surətdə tapılıb geri qaytarılmalıdır. Bir neçə saatdan sonra Qriboyedovun iş otağında qətlə yetirilməsi xəbəri Tehrana yayılır.
 
Qətldən az sonra erməni katolikosu Norses öz gizli əmri ilə Qriboyedovun müşayiətçiləri Yaqub Markaryanı, Vasili Dadaşyanı, Vəzir Muxtarın tərcüməçisi, ştab kapitanı Məlik Şahnazarovu, dəftərxanada işləyən Bejanovu, İsaak Sarkisovu və nəhayət Xaçatur Şahnazarovu qızıl pulla və digər qiymətli hədiyyələrlə mükafatlandırır.
 
Bu fakt təsdiq edir və yəqinlik yaradır ki, qətlin planını və icrasını məhz bu şəxslər həyata keçiriblər.  A. S. Qriboyedovu Tehran səfəri zamanı müşayiət edən iranlı Məmmədəli Səfiyev sonralar yazırdı:
 
“Vəzir Muxtar həzrətlərinin hüzuruna gətirilmiş bu kitablar bəşərin güzgüsü sayılan Şeyx Nizaminin ölməz “Xəmsə”sidir. XIII əsrdə toplanıb yazılmış bu böyük sənət əsəri türk dilində idi. Hər sətrin ardınca farsca tərcüməsi verilirdi. Tarixin bu müqəddəs parçasını qiymətləndirən o idi ki, “Divan”ın arxasında Mahmudpur adlı bir şəxs öz xəttilə farsca bu sözləri yazıb:
 
“Nizami hər sözü türkcə demiş birinci,
Qoymayıb cilasız qala bir inci”
 
Mən də onun içindən ən zərini(parlağını) seçib öz xəzinəmi bəzəyəcəyəm”.
 
Beləcə, Nizaminin türkcə “Divan”ı Xorasan katiblərinin repressiyasına məruz qalmış, farscaya da çox bərbad şəkildə tərcümə olunmuşdur.
 
M. Səfiyev daha sonra yazır:
 
“Nizami Gəncəvinin müqəddəs külliyyatının doğma ana dilində yeganə nüsxəsi katolikosun nəzarəti altında olan Matenadaranın əlyazmalarının arasında başqa adla gizlədilir. Böyük Vətən Müharibəsi illərində Nizami Gəncəvinin 800 illiyi keçirilən zaman aydın oldu ki, həmin nüsxə bir neçə müddət Venetsiya şəhərində yaşayan bir erməninin şəxsi  arxivində saxlanmış, 1946-cı ildə isə yenidən Matenadarana aparılmışdır”.
 
O vaxtdan bu qiymətsiz incinin taleyi haqqında heç bir məlumat yox idi. O vaxt yazmışdım ki, erməni əlinə keçmiş torpaqlarımız kimi Nizaminin türkcə “Divan”ı da erməni əliylə işğal olunmuş mənəvi ərazimizdir. Bu mənəvi ərazini geri ala biləcəyikmi?
 
Həmin “Divan” deyilənə görə 2004-cü ildə Misirin Xədəviyyə Kitabxanasından tapılıb və onu Zəncan Universitetinin professoru olan Hüseyn Türksoy tapıb gətirib. Bu günlərdə oxudum ki, Nizaminin türkcə “Divan”ı nəşrə hazırlanır. Açığı, çox sevindim. Bu faktın özü “əlyazmaları yanmır” həqiqətinin doğruluğunu bir daha təsdiqləyir. /kulis.az/

Yenililklər
27.01.22
"Ulduz"un 2022-ci ildə ilk sayı çap olunub
27.01.22
Ramin Allahverdi - Elm nədir? Elmin əsas meyarları hansılardır?
24.01.22
Anar Məcidzadə -  Gecələri göz yaşı, qaranlıq olur səhər
24.01.22
“Yevgeni Onegin” romanı bir milyon rubla satılıb
24.01.22
Fərid Hüseyn - Şeirə bürünmüş İstanbul - REPORTAJ
24.01.22
Azad Qaradərəli - Alpan kömürçüləri
24.01.22
Təbrizdə Qarabağı tərənnüm edən "Xarıbülbüllər" almanaxı çap olunub
18.01.22
Qurban Bayramov - Növbəti erməni məkrinə – erməniləşdirmə faktına münasibət
18.01.22
Rövşən Yerfi - Həyasızlıq kabusu bizi məhv edəcək!..
17.01.22
İlhamə Dağlı - Tobıktıda günəş doğdu
17.01.22
Azad Qaradərəli: "AYB-dan uzaqda qalmaq, təbii çətinliklər yaradıb mənə"
15.01.22
Mübariz Örən Yaradıcılıq Fakültəsinə rəhbər təyin olunub
11.01.22
Gülnar Yunusova -  Fenomen Haruki Murakami 73 yaşında
11.01.22
Kənan Hacı - Vaxt pəncərəsi
11.01.22
Azad Qaradərəlinin hekayəsi Türkiyə saytında yayımlanıb
10.01.22
Nadir Əzhəri - “İsanın qadını” və qadın ifadəsinin keyfiyyəti
06.01.22
Kənan Hacının yeni kitabı çap olundu
30.12.21
Günel Natiq - Ayı dərisi 
29.12.21
“Qarabağ ilmələrdə” sənədli filminin təqdimat mərasimi olub
29.12.21
“Ulduz”dan oxuculara endirim
29.12.21
Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə bağlı film çəkiləcək
28.12.21
Habil Yaşar - SMS
28.12.21
Eşqin Məmmədov - Bu il başqa arzum var, hədiyyə istəmirəm
27.12.21
Ramil Əhməd Türkiyədə qalib oldu
27.12.21
Yazıçı Varisin kitabı İranda nəşr edilib
27.12.21
Nemət Mətin - İsanın qadını və ya Səxavət Sahilin "Məhəbbət" obrazı
24.12.21
Azad Qaradərəlinin yeni kitabı çap olunub
23.12.21
İlin son "Ulduz"u nəşr olundu
23.12.21
Fərid Hüseynin İstanbulda imza günü oldu - Foto
23.12.21
Cavanşir Atəşi - Xalqının taleyinə günəştək doğulmusan!
20.12.21
“Leyli və Məcnun” dastan-tamaşası təqdim olundu
20.12.21
“Qobustan” sənət toplusunun qış nömrəsi işıq üzü görüb
20.12.21
“Salnaməfilm” studiyasında il ərzində bir sıra yeni sənədli filmlər çəkilib
20.12.21
“Uşaq Avroviziyası - 2021” müsabiqəsinin qalibi bəlli olub
20.12.21
Minsk şəhərində Nizami Gəncəvinin heykəli ucaldılıb
16.12.21
Küyülü Nəccari Səid - Atam
16.12.21
Üfüqdə hansı cərəyan görünür? - SORĞU
13.12.21
Səxavət Sahil - Əkrəm Əylisli, Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir və Türk ədəbiyyatı
13.12.21
Mərahim Nəsib - Əllərim göy üzündə, dodağımda dualar
13.12.21
Bakıda 15-21 dekabrda Milli Kitab Sərgisi keçiriləcək
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.