Nobel mükafatından imtina edənlər
27.02.13

Əksər elm və mədəniyyət xadimləri dünyanın ən nüfuzlu Nobel mükafatını almaq arzusu ilə yaşayırlar. Lakin tarixdə bu mükafatdan imtina edənlər də olub. Görəsən, onlar kimdir və niyə belə addım atıblar?

Mükafatı geri çevirən yazıçılar

Nobel mükafatından imtina edənlərə daha çox ədəbiyyat sahəsində rast gəlinir. Onlardan ən məşhuru rus yazıçısı Lev Nikolayeviç Tolstoydur. O, 1906-cı ildə Rusiya Elmlər Akademiyasının onun namizədliyini irəli sürmək niyyətində olduğunu biləndə, fin tərcüməçisi Arvid Yarnefeltə məktubunda mükafatı almaq istəmədiyini yazaraq bunun qarşısını almaq üçün tədbir görməsini xahiş etdi. Çünki Tolstoya görə, pul şər mənbəyidir. Yazıçının həmin mükafatdan götürəcəyi böyük məbləğ daha böyük şər gətirəcəkdir. Doğrudur, Nobel komitəsinin bəzi üzvləri də Tolstoyun namizədliyinə mənfi yanaşdılar. Məsələn, İsveç Akademiyasının katibi Karl Virsen rus yazıçısı barədə deyib: “Bu yazıçı sivilizasiyanın bütün formalarına qarşı çıxıb və əvəzində ibtidai həyat tərzinə keçməyi təklif edib”. Nəticədə italiyalı şair Cozue Karduççi Nobel mükafatına layiq görüldü ki, hazırda bəzi ədəbiyyatşünaslardan başqa onun adını xatırlayan yoxdur. 

...Sovet yazıçısı Boris Pasternak da mükafatı almaq istəməyənlər sırasındadır. Lakin Tolstoydan fərqli olaraq Pasternakın imtinası məcburi idi. Belə ki, yazıçının 1957-ci ildə işıq üzü görən “Doktor Jivaqo” əsəri Sovet hakimiyyəti tərəfindən antisovet kitab kimi dəyərləndirildi. Bu səbəbdən Pasternak cəmiyyətdə müxtəlif təzyiqlərlə üzləşdi. O, SSRİ Yazıçılar Birliyindən çıxarıldı, ictimai qınağa tuş gəldi. Ona qarşı institutlarda, zavodlarda, dövlət qurumlarında, yaradıcı birliklərdə izdihamlı yığıncaqlar keçirildi. “Oxumamışam, amma qınayıram” ifadəsinin yaranması məhz Pasternakın “Doktor Jivaqo” əsəri ilə bağlıdır. 

Nəhayət, 1958-ci ildə məşhur fransız yazıçısı Alber Kamyu tərəfindən Nobel mükafatına namizədliyi irəli sürülən Pasternak “lirik poeziya və böyük rus nəsrində görkəmli xidmətlərə görə” Nobel medalı ilə təltif edildi. Lakin ədəbi hadisə Sovet hakimiyyəti tərəfindən birmənalı qarşılanmadı. Yazıçının mükafatlandırılması Qərbin antisovet yaradıcılığına dəstək verməsi kimi qiymətləndirildi. Ona görə də yazıçıya təzyiqlər gücləndi. Bunu görən Pasternak mükafatdan imtina etdi. Nobel komitəsi imtinanı anlayışla qarşılayaraq illər sonra, 1989-cu ildə diplom və medalı Pasternakın oğluna verdi.

Sovet rejiminə qarşı dissident fəaliyyəti ilə məşhurlaşan digər rus ədibi Aleksandr Soljenitsının mükafatdan imtina səbəbi Pasternak ilə oxşardır. Stalin dövründə əmək düşərgələrində həbsə məhkum edilən, SSRİ Yazıçılar Birliyindən çıxardılan Soljenitsın 1970-ci ildə “böyük rus ədəbiyyatı ənənəsindən qaynaqlanan əxlaqi qüvvəyə” görə Nobel mükafatına layiq görüldü. Yazıçının ilk kitabının nəşrindən ona mükafatın verilməsinədək cəmi 8 il vaxt keçmişdi. Belə hadisə Nobel mükafatı tarixində indiyədək təkrarlanmayıb. Sovet hakimiyyəti dissident yazıçının mükafatlandırılmasını siyasi akt olaraq dəyərləndirdi. Və Soljenitsına ölkədən həmişəlik getməyi təklif etdi. Bundan sonra Vətəninə geri dönə bilməyəcəyindən qorxan yazıçı mükafatı almaq üçün xaricə getməkdən və Nobel mükafatının təqdimat mərasimində iştirakdan imtina etdi. Yalnız SSRİ-dən sürgün edildikdən beş il sonra o, mükafatı ala bildi. Lakin Soljenitsının özü də etiraf edirdi ki, mükafat ona siyasi motivlərə görə verilib. 

Nobel mükafatını almaq istəməyən ən məşhur qərb yazıçısı isə Jan Pol Sartrdır. Hətta o, “Nobel mükafatından niyə imtina etdim?” adlı bəyanat da verib. Sartr bəyanatında həmişə fəxri adlardan qaçdığını bildirib. Onun fikrincə, fəxri ad qələm sahibinin müstəqilliyini şübhə altına alır, oxuculara nüfuzu ilə təzyiq göstərir və yazıçının dünyagörüşünü mükafat verən qurumla bağlayır. Sadə dillə desək, yalnız Nobel mükafatı aldığı üçün oxucular onun kitabını almaq istəyəcək, həmçinin Nobel Komitəsinin adına xələl gəlməsin deyə, yazıçı hər düşündüyünü qələmə ala bilməyəcək. Bələ vəziyyətlə qarşılaşmaq istəməyən Sartr mükafatı geri çevirdi. 

Ədəbiyyat sahəsində Nobel mükafatından imtina hadisəsi sonuncu dəfə 2004-cü ildə baş verib. Avstriya yazıçısı Elfrid Elinekiyə “sosial standartların absurd mahiyyətini açan roman və pyeslərdə musiqili ahəngə görə” Nobel mükafatının verilməsinə baxmayaraq, o buna layiq olmadığını bildirərək təqdimat mərasiminə qatılmadı. 

Nobel mükafatına qarşı səsləndirilən tənqidlər

1973-cü ildə “Vyetnam münaqişəsinin həlli istiqamətində birgə fəaliyyətə görə” Şimali Vyetnamın siyasi xadimi Le Dık Txo və ABŞ-ın dövlət katibi Henri Kissincer mükafata layiq görüldülər. Le Dık Txo Vyetnamda əsl sülhün əldə olunmadığını əsas gətirərək, mükafatı götürmədi. Bəzi Nobel mükafatı laureatları isə “insan ölümünün”, yəni dinamitin istehsal və satışı üzərində qazanılan mükafatın “qanlı pulları”nı almaq istəmədiklərini bildiriblər (məlum olduğu kimi, Alfred Nobel dinamiti ixtira edən şəxsdir).      

..Xüsusən ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı ciddi tənqid olunur. Çünki mükafat, adətən, Qərb dünyasından, əsasən də Skandinaviya ölkələrindən çıxan ədiblərə verilir, Şərq dünyası isə nəzərə alınmır. Tənqidçilər bildirirlər ki, Nobel Komitəsinin üzvləri sol siyasi dünyagörüşə malik şəxslərdir. Odur ki, bu qurumun seçimində siyasi motiv böyük rol oynayır. Bunun ən bariz nümunəsi Luis Xorxes Borxesdir. Argentinalı yazıçı müasir dövrün görkəmli söz ustalarından sayılsa da, indiyədək Nobel mükafatı almayıb. Buna səbəb yazıçının Çili diktatoru Auqusto Pinoçetlə görüşməsi, onunla salamlaşması və kommunistləri təqib etdiyi üçün dövlət başçısına təşəkkürünü bildirməsidir.   

Nobel mükafatı laureatlarının ədəbi fəaliyyətlərinə baxdıqda ideoloji amil açıq-aydın nəzərə çarpır. Bu mükafat, adətən, üsyankar, cəmiyyətin qadağalarına qarşı çıxan, yaxud ölkələrində anlaşılmazlıqla üzləşən qələm sahiblərinə verilir. Məsələn, Nobel mükafatı alan beş rus yazıçısından dördü Sovet hakimiyyəti ilə münaqişə yaşayıb. Türk yazıçısı Orxan Pamukun da mükafata layiq görülməsi birmənalı qarşılanmır və onun qondarma erməni soyqırımını tanıması faktı ilə əlaqələndirilir. 

Bütün bu sadalananlar isə nüfuzlu və görkəmli namizədlərin kənarda qalmasına, az tanınan, daha zəif yazıçıların mükafatlandırılmasına yol açır ki, bu məqamı bəzi Nobel mükafatı laureatlarının özləri də məruzələrində bildiriblər.  

Tənqidlərə baxmayaraq, Nobel mükafatının təqdimatı mühüm elmi-mədəni hadisədir. /publika.az/

Yenililklər
22.06.24
Şahid ifadəsi - Zərdüşt Əlizadə yazır...
13.06.24
“Divanü lüğat-it-türk”ün II və III cildləri nəşr olunub
13.06.24
“Ulduz” jurnalının may nömrəsi çap olunub
13.06.24
Azərbaycanda aparıcı teatrların siyahısı təsdiqlənib, işçilərin maaşları artırılıb
05.06.24
Özbəkistanlı şairlərin şeirləri Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək nəşr olunub
05.06.24

Qulu Ağsəs haqqında yeni kitab çap edilib

24.05.24
Kino şirkətlərinə yeni imkan: post-prodakşna dəstək
22.05.24
Kənan Hacı - Salman Mümtaz Leninə nə deyəcəkmiş?
22.05.24
2024-cü ilin Ədəbiyyat üzrə Beynəlxalq Buker Mükafatının qalibi məlum olub
21.05.24
Professor Edmund Herziq: Nizami Gəncəvinin əlyazmalarının vahid kataloqu üç dildə nəşr ediləcək
21.05.24
Azərbaycanda iki teatrın adı dəyişdirilir və işçilərinin maaşı artırılır
20.05.24
“Linqvistik nəzəriyyənin əsasları” kitabı nəşr olunub
20.05.24
Hüseyn Arifin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə “Arxada qalan illər” adlı kitab nəşr edilib
20.05.24
Fransada azərbaycanlı rəssamın fərdi sərgisi keçirilib
15.05.24
Ülvi Babasoyun “Ədəbiyyatda postmodernizm: oyun estetikası” kitabı təqdim olunub
09.05.24
Həcər Atakişiyeva - Məhəmməd Füzulinin poeziyasının dili və üslubi xüsusiyyətləri
06.05.24
Həmid Herisçi: Öz adıma ədəbiyyat müharibəmi bitirdim
06.05.24
Kino Agentliyi “Qızılalma” Festivalında mükafata layiq görüldü
06.05.24
Kino ictimaiyyəti narahatdır: 38 nömrəli qərar ləğv olunacaqmı?
04.05.24
Cahid Camal “Xalq Əmanəti” layihəsinin 24-cü nəşrində
03.05.24
Gülnar Səma - Ramil Mərzilinin “Qadağan olunmuş şeirlər”i
03.05.24
Asif Rüstəmlinin “Cümhuriyyət məfkürəsi” kitabı çap olunub
03.05.24
Azad Qaradərəli - Şəhid toyu
02.05.24
ARKA-nın Apellyasiya Komissiyası müraciətlərlə bağlı qərar verdi
02.05.24
“Əlyazma abidələri: ənənə və müasirlik” kitabı çapdan çıxıb
02.05.24
Məşhur yazıçı Pol Oster vəfat edib
02.05.24
Azərbaycanlı alimin beynəlxalq konqresdə məruzəsi dinlənilib
02.05.24
Türkiyənin bütün bölgələrində Azərbaycan Mədəniyyət Günləri keçiriləcək.

01.05.24
Orhan Aras - Bedirhan Ahmedov: Yorulmaz Bir Bilim Adamı...
01.05.24
Cavanşir Yusifli - Gənc şairlərə məktub - Sözün ayağı dəyməyən yerlər
01.05.24
Türkiyədə Məhəmməd Füzuliyə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçiriləcək
01.05.24
Nar ağacı - Kənan Hacının yeni hekayəsi
30.04.24
Ömür gəlib keçər, qalan əməldir
29.04.24
Qulu Ağsəs - 55
29.04.24
 Yazıçı Eyvaz Zeynalovun “Nadir şah” romanı nəşr olunub
26.04.24
Mahir N. Qarayev - Mənə o dünyanı göstər, İlahi
25.04.24
Bakıda Çingiz Aytmatovun abidəsinin açılış mərasimi
25.04.24
Abbasqulu ağa Bakıxanovun “Riyazül-qüds” əsəri nəşr olunub
25.04.24
Mədəniyyət Nazirliyi “Nəşrlərin satın alınması müsabiqəsi”ni elan edir
24.04.24
Azərbaycanlı rejissorun ekran əsəri Kann Film Festivalının qısametrajlı filmlər müsabiqəsinə seçilib
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.