Azərbaycanın ilk xalq yazıçısı erməni olub
07.02.13

O, İrəvanda dəfn olunub...

““Namus”u yoxdurmu Şirvanzadənin?” Bəxtiyar Vahabzadənin bu misrası ermənilərin etirazına səbəb olmuş, şairi millətçilikdə ittiham etmişdilər. Müəllif bu misraya görə təzyiqlərlə üzləşmişdi. Bəs kimdir bu Şirvanzadə, “Namus” əsərində nədən danışılır?

"Şamaxı ermənisi"

Əslən erməni olan Şirvanzadə 1859-cu ildə Şamaxıda doğulub. Ömrünün ilk on beş ilini burada keçirib. 15 yaşı olanda Bakıya gəlib. Səkkiz il burada yaşayıb.

1905-1910-cu illərdə Parisdə, 1910-1915-ci illərdə Tiflisdə yaşayıb, sonra isə ABŞ-a, Kaliforniyaya yollanıb.

1931-ci ildə ədəbi fəaliyyətinin 50 illiyinə həsr olunmuş yubiley iclasındakı nitqində deyirdi: “Qızıl Ordu Bakını aldığı zaman mən Kaliforniyada idim...

Mən dərhal Qafqaza qayıtmaq istəyirdim. Mən dərindən inanırdım ki, bolşeviklər gələndən sonra orada artıq həyat və müntəzəm quruculuq işləri başlanıb. Lakin gözlərimin xəstə olması dərhal gəlməyimə mane oldu”.

“Xaos”, “Namus”, “Hami”, “Neft zavodunda yanğın”, “Cinli”, “Şərəf üçün”, “Fatma və Əsəd” kimi əsərlərin müəllifidir. Bu əsərlərdə əsasən Bakı və Şamaxıda gördükləri hadisələri qələmə alıb.

Şirvanzadə Azərbaycanın xalq yazıçısı imiş

Əkbər Yerevanlı adlı müəllif “Şirvanzadə və Azərbaycan mühiti” məqaləsində qeyd edir ki, Şirvanzadə Azərbaycanın xalq yazıçısıdır: ”Aleksandr Şirvanzadə öz həyatı və yaradıcılığı ilə nə qədər ermənidirsə, bir o qədər də azərbaycanlıdır. O, hər iki xalqa, hər iki ədəbiyyata xidmət edən ölməz sənətkardır. Heç təsadüfü deyildir ki, Zaqafqaziya respublikaları içərisində birinci olaraq Azərbaycanda ona xalq yazıçısı adı verilmişdir”.

Şirvanzadə Azərbaycanın Xalq Yazıçısı adına 1930-cu ildə layiq görülüb. Şirvanzadə eyni ildə Ermənistan SSR-nın da Xalq Yazıçısı adını alıb.

İlk Xalq Şairimiz isə Səməd Vurğundur. O, bu ada 1956-cı ildə, ölümündən bir neçə ay əvvəl layiq görülüb. Maraqlıdır ki, 26 il ərzində heç kimə Xalq Yazıçısı və Xalq Şairi fəxri adı verilməyib. Səməd Vurğundan 4 il sonra, 1960-cı ildə Süleyman Rəhimova Xalq Yazıçısı adı verilib. Bir il sonra isə Mirzə İbrahimov bu adı alıb.

Nəriman Nərimanov Moskvaya təyinat aldığı 1922-ci ildən Mir Cəfər Bağırovun hakimiyyətə gəldiyi 1933-cü ilə qədər Azərbaycan SSR-ni qısamüddətə də olsa, qeyri-azərbaycanlılar idarə etmişdir. 1929-cu il avqustun 5-dən 1930-cu ilin avqustuna qədər isə Azərbaycan KP (b) MK-nın I katibi vəzifəsində Nikolay Gikalo, 1930-1933-cü illərdə isə milliyyətcə yəhudi olan Vladimir Polonski çalışıb. Bu səbəbdən Şirvanzadəyə xalq yazıçısı adının hansı katibin zamanında verildiyini müəyyənləşdirmək çox çətin məsələdir.

Amma bir şey dəqiqdir: beynəlmiləlçiliyi əldə bayraq edən rəhbərlər çox böyük ədalətsizliyə yol veriblər.

Çünki Azərbaycan ədəbiyyatında adı belə qalmayan Şirvanzadəyə "Xalq Yazıçısı" adı veriləndə Azərbaycan nəsrinin böyük ustadı Cəlil Məmmədquluzadə həyatda idi. Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Hüseyn Cavid, Yusif Vəzir Çəmənzəminli də sağ idi, ancaq onlar fəxri ad vermək heç kimin yadına düşməyib. Mirzə Cəlil evini qızdırmaq üçün əlyazmalarını yandırırdı, Şirvanzadə isə "Xalq Yazıçısı" olurdu...

Cəlil Məmmədquluzadə, Haqverdiyev, Abdulla Şaiqlə dostluq

O zamankı araşdırmaçılar Şirvanzadənin Cəlil Məmmədquluzadə və Abdulla Şaiqlə dostluq münasibətləri olduğunu da yazıblar. Şirvanzadənin Haqverdiyevlə daha yaxşı münasibətləri varmış.

1929-cu ildə Zaqafqaziya yazıçılarının İrəvan, Bakı və Tiflisdə keçirilən görüşləri zamanı Şirvanzadə ilə Haqverdiyev arasında maraqlı dialoq olur. Abdulla Şaiq “Haqverdiyev haqqında xatirələrim”də bu barədə yazır: “1929-cu ildə Gürcüstan və Ermənistan şairləri ilə görüşə getmişdik. Başçımız Haqverdiyev idi. Şirvanzadə də bizimlə bərabər idi. Ə. Haqverdiyev Şirvanzadə ilə köhnədən dost idi. Yerevanda söhbət üçün bir gün Ə. Haqverdiyevin yanına getdim. Erməni artistlərinin səhnədə göstərdikləri milli rəqslərdən və bu iki xalqın həyat, adət, musiqi və rəqslərinin bir-birinə nə qədər yaxın olduğundan danışırdılar. Şirvanzadə dedi: “Mən Azərbaycan həyatından yazmışam. Siz də erməni həyatından yazmalısınız. Haqverdiyev erməni həyatından yeni əsər yazmağa söz verdi. Ə. Haqverdiyev verdiyi vədi unutmadı. O, Azərbaycan və erməni xalqlarının dostluğunu əks etdirən “Çox gözəl” (1931) adlı bir pyes yazdı. (“Azərbaycan gəncləri” qəzeti, 12/XII 1948. N149(4473).

Daha bir maraqlı fakt. 1883-cü ildə “Kəşkül” jurnalının redaktoru və naşiri Cəlal Ünsizadə ondan Azərbaycan həyatından bir əsər yazmasını xahiş edir. Şirvanzadə bu xahişi yerinə yetirir və həmin il “Fatma və Əsəd” hekayəsini yazır. Cəlal Ünsizadə hekayəni “Kəşkül”də çap edir.

Erməni dilinin böyük müdafiəçisi Azərbaycan dilində yazırdı

Əkbər Yerevanlı yazır ki, Şirvanzadə erməni dilinin böyük müdafiəçilərindən olub: “O, səlis, təmiz erməni dilində yazmağı, kütləvi xarici təsirlərdən uzaqda durmağı tələb edir və özü belə yazırdı. O, X. Abovyanın Azərbaycan sözlərilə qarışıq dilini, erməni ədəbi dil tarixində böyük rol oynamasına baxmayaraq bəyənmirdi. Çünki Abovyan erməni dilinin bir ləhcəsində yazmış və həddindən çox Azərbaycan sözləri işlətmişdi”.

Buna baxmayaraq Şirvanzadə öz yaradıcılığında Azərbaycan dilindən istifadə edib.

“Namus” əsərində nədən danışılır?

Hadisələr Şamaxıda baş verir. Süsən və Seyran bir-birlərini sevirlər. Qızın atası Barxadurun əmri ilə nişanlanırlar. Ancaq Süsənin atası Barxadur onların görüşməyinə icazə vermir və fikirlərini belə əsaslandırır:”Susana artıq balaca deyildir, bu gün sabah onu naməhrəm adamlardan gizlətmək üçün evə qapayıb bayıra buraxmamalıyıq. Bunu bizlərdə qıza qarşı olan münasibət və bizim adımız tələb edir”.

Ancaq Süsən və Seyran Barxadurun qadağalarına əhəmiyyət verməyərək görüşürlər.

Barxadur bunu biləndə əsəbiləşir, namusunun, ad-sanının tapdalandığını söyləyir, Süsəni döyərək ölümcül vəziyyətə salır. Barxadur Seyranın atası Harapetlə münasibətləri kəsir, namusunu bərpa etmək məqsədilə onu başqa bir gəncə- Rüstəmə ərə verir.

Seyran isə Rüstəmdən qisas almaq qərarına gəlir. Rüstəmə deyir ki, Süsəndən olacaq uşaq Rüstəmdən yox, özündən -Seyrandandır. Bir zamandan anasından eşitdiyi sözü-Süsənin sinəsində xalın olmasını Rüstəmin gözləri içinə deyərək onu namusa çağırdı, onu inandırdı...

Rüstəm isə Süsəni vəhşicəsinə öldürür. Seyran söylədiyi sözlərdən peşman olaraq Rüstəmin dalınca gəlsə də artıq gec idi.

“Xaos” yazılma səbəbləri

Şirvanzadə “Həyatın kürəsindən” adını verdiyi xatirələrində “Xaos”un yazılması səbəbləri haqqında bunları deyir: “”Xaos”un ideyası məndə on beş il əvvəl, yəni Bakıda yaşadığım vaxtlarda oyanmışdı. Bu ideya bir ailədə baş verən ziddiyyət idi ki, mənə böyük təsir bağışlamışdı. Uzun zaman bu ideya məni düşündürür, amma mən onu yazıya köçürməyə özümə etibar etmirdim, xüsusən ona görə ki, həmin ideyanın ilk çərçivəsi mənim fikrimdə çox genişlənirdi. Ümumiyyətlə, mən hadisələrin təsiri altında heç nə yazmamışam və yaza da bilmirəm”.

Azərbaycan yazıçıları nekroloqda nə yazmışdılar?

1930-cu ildə Şirvanzadənin ədəbi fəaliyyətinin 50 illiyi Azərbaycanda geniş şəkildə qeyd olunub.

1935-ci ildə Azərbaycan yazıçıları Şirvanzadənin ölümü münasibətilə yazdıqları nekroloqda onun yaradıcılığını belə qiymətləndiriblər: “Şirvanzadə yalnız ad deyildir; o, erməni xalqının feodal zülməti və kapitalizm zülmündən bu günə, gözəl və məsud Şuralar Ermənistanın doğuluşu günlərinə qədər keçirdiyi inkişafın bütün ziddiyyətlərini və bütün tarixi xüsusiyyətlərini əks etdirən erməni ədəbiyyatının tam bir epoxasıdır...” (“Ədəbiyyat qəzeti”, 9/VII-1935, N21 (41).

Aleksandr Şirvanzadə İrəvanda, Komitas adına Panteonda dəfn edilib. Ondan başqa bu məzarlıqda erməni əsilli amerikan yazıçısı Uilyam Saroyan, rejissor Paracanov, 1999-cu ildə Ali Sovetə hücum nəticəsində öldürülmüş siyasətçi Karen Dəmirçiyan dəfn edilib. /Kulis.az/

Yenililklər
13.06.24
“Divanü lüğat-it-türk”ün II və III cildləri nəşr olunub
13.06.24
“Ulduz” jurnalının may nömrəsi çap olunub
13.06.24
Azərbaycanda aparıcı teatrların siyahısı təsdiqlənib, işçilərin maaşları artırılıb
05.06.24
Özbəkistanlı şairlərin şeirləri Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək nəşr olunub
05.06.24

Qulu Ağsəs haqqında yeni kitab çap edilib

24.05.24
Kino şirkətlərinə yeni imkan: post-prodakşna dəstək
22.05.24
Kənan Hacı - Salman Mümtaz Leninə nə deyəcəkmiş?
22.05.24
2024-cü ilin Ədəbiyyat üzrə Beynəlxalq Buker Mükafatının qalibi məlum olub
21.05.24
Professor Edmund Herziq: Nizami Gəncəvinin əlyazmalarının vahid kataloqu üç dildə nəşr ediləcək
21.05.24
Azərbaycanda iki teatrın adı dəyişdirilir və işçilərinin maaşı artırılır
20.05.24
“Linqvistik nəzəriyyənin əsasları” kitabı nəşr olunub
20.05.24
Hüseyn Arifin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə “Arxada qalan illər” adlı kitab nəşr edilib
20.05.24
Fransada azərbaycanlı rəssamın fərdi sərgisi keçirilib
15.05.24
Ülvi Babasoyun “Ədəbiyyatda postmodernizm: oyun estetikası” kitabı təqdim olunub
09.05.24
Həcər Atakişiyeva - Məhəmməd Füzulinin poeziyasının dili və üslubi xüsusiyyətləri
06.05.24
Həmid Herisçi: Öz adıma ədəbiyyat müharibəmi bitirdim
06.05.24
Kino Agentliyi “Qızılalma” Festivalında mükafata layiq görüldü
06.05.24
Kino ictimaiyyəti narahatdır: 38 nömrəli qərar ləğv olunacaqmı?
04.05.24
Cahid Camal “Xalq Əmanəti” layihəsinin 24-cü nəşrində
03.05.24
Gülnar Səma - Ramil Mərzilinin “Qadağan olunmuş şeirlər”i
03.05.24
Asif Rüstəmlinin “Cümhuriyyət məfkürəsi” kitabı çap olunub
03.05.24
Azad Qaradərəli - Şəhid toyu
02.05.24
ARKA-nın Apellyasiya Komissiyası müraciətlərlə bağlı qərar verdi
02.05.24
“Əlyazma abidələri: ənənə və müasirlik” kitabı çapdan çıxıb
02.05.24
Məşhur yazıçı Pol Oster vəfat edib
02.05.24
Azərbaycanlı alimin beynəlxalq konqresdə məruzəsi dinlənilib
02.05.24
Türkiyənin bütün bölgələrində Azərbaycan Mədəniyyət Günləri keçiriləcək.

01.05.24
Orhan Aras - Bedirhan Ahmedov: Yorulmaz Bir Bilim Adamı...
01.05.24
Cavanşir Yusifli - Gənc şairlərə məktub - Sözün ayağı dəyməyən yerlər
01.05.24
Türkiyədə Məhəmməd Füzuliyə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçiriləcək
01.05.24
Nar ağacı - Kənan Hacının yeni hekayəsi
30.04.24
Ömür gəlib keçər, qalan əməldir
29.04.24
Qulu Ağsəs - 55
29.04.24
 Yazıçı Eyvaz Zeynalovun “Nadir şah” romanı nəşr olunub
26.04.24
Mahir N. Qarayev - Mənə o dünyanı göstər, İlahi
25.04.24
Bakıda Çingiz Aytmatovun abidəsinin açılış mərasimi
25.04.24
Abbasqulu ağa Bakıxanovun “Riyazül-qüds” əsəri nəşr olunub
25.04.24
Mədəniyyət Nazirliyi “Nəşrlərin satın alınması müsabiqəsi”ni elan edir
24.04.24
Azərbaycanlı rejissorun ekran əsəri Kann Film Festivalının qısametrajlı filmlər müsabiqəsinə seçilib
24.04.24
IV Kitabqurdu Müəllimlərin Oxu Marafonu elan edilir
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.