Əhməd bəy Ağaoğlu və Azərbaycan ədəbiyyatı
09.07.20

Atakişiyeva Həcər Aslan
Bakı Slavyan Universiteti

[email protected]

    Əhməd bəy Ağaoğlu mədəniyyətşünas sosioloq, ictimaiyyətçi alim olmaqla yanaşı həm də qələmi çox güclü bir tənqidçi, böyük bir ədib olmuşdur. Ədəbiyyat bir sənət sahəsi kimi Ə.Ağaoğlu yaradıcılığında öz layiqli qiymətini almışdır. Əhməd bəyin ədəbiyyatın nəzəri problemlərinə həsr olunmuş məqalələri, ədəbiyyat tarixinə həsr olunmuş iri həcmli əsərləri onlarladı. Əhməd bəy Ağaoğlu əksər əsərlərində ədəbiyyatın həyata təsirini ön plana çəkir, ədəbi əsərlərə də məhz bu mövqedən yanaşaraq təsirin doğru və tərbiyəli olmasını tələb edirdi. Ədəbiyyat bir cəmiyyəti formalaşdırmaq gücündədir, məhz buna görə də Əhməd bəy ədəbiyyatdan müsbət yönümdən istifadə etməyi öz əsərlərinin aktual mövzusuna çevirmişdir.
    Əhməd bəy Ağaoğlu klassik Azərbaycan ədəbiyyatını mövzu təkrarçılığında ittiham edirdi. Azərbaycan ədəbiyyatında Füzulidən sonra yazanların hamısını təkrarçılıq etməkdə, ədəbiyyata yenilik gətirməməkdə, köhnəçilikdə günahlandırırdı. Əhməd bəy yazırdı ki, Füzulidən M.F.Axundova kimi ədəbiyyatda heç bir yenilik olmamışdır. Məhz buna görədir ki, bu zaman aralığında heç bir Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndəsi Füzuli səviyyəsinə qalxa bilməmişdir. Füzulidən sonra onun davamçıları olan Əmani, Qövsi, Saib kimi söz ustaları ancaq Füzulinin açdığı cığır ilə getdilər. Azərbaycan ədəbiyyatı üçün heç bir yeniliyi gətirə bilmədilər. Əhməd bəy bu dühalarla yanaşı Dəhləvi, Rumi, Yunis Əmrə, Sədi Şirazi, Nəvai, Hafiz və başqalarını da eyni halqanın zəncirləri hesab edirdi. Əhməd bəy onları ümumşərq poeziyasının çərçivəsindən çıxmamaqda günahlandırırdı. Əhməd bəy Ağaoğlunun Şərq ədəbiyyatına qarşı fikirləri, münasibəti əksər hallarda mənfi olaraq qalır. Əski ədəbiyyatımızda həyat yoxdur deyəndə Əhməd bəy aşırı mədhiyyəçiliyi  nəzərdə tuturdu. Əhməd bəy Ağaoğlu yaşadığı dövrdə təhsilin bütövlükdə klassik ədəbiyyat üzərində qurulmasına qarşı çıxmaqda tamamilə haqlı idi. Lakin o, klassik ədəbiyyatın bütövlükdə lazımsız olduğunu deməklə məsələyə öz subyektiv fikrini bildirirdi. Məsələn o, Nizami Gəncəvini nəzərdə tutaraq “Gərçi ən əski fars ədiblərindən birinin “Xosrov və Şirin” , “Leyli və Məcnun” , “İsgəndərnamə” kimi bəzi əsərləri varsa da, bunların adlarının və məzmunlarının həyatdan çox uzaq olduqlarını qeyd edirdi” .
    Əhməd bəy Ağaoğlu əski dövr məktəblərin əzbərçiliyə olan həvəslərini daim öz əsərlərində kəskin tənqid etmişdir. Onların yeniliklərə açıq olmamasını, klassik ədəbiyyat nümunələri olan Hafizin, Sədinin, Füzulinin qəzəllərinin məcbur şəkildə əzbərlədilməsinin böyük bir geri qalmanın səbəbi olduğunu dönə-dönə qeyd etmişdir.
    Əhməd bəy Vaqifin Azərbaycan ədəbiyyatına gətirdiyi dil sadəliyini yüksək qiymətləndirir. Onun tək formada apardığı mübarizə ilə ədəbiyyatımıza qazandırdığı nailiyyətləri Azərbaycan ədəbiyyatı üçün böyük uğur hesab edir.
    Əhməd bəy Ağaoğlu Vaqifin müasiri və eyni zamanda dostu olan M.V.Vidadini bədbin ruhlu əsərlərinə görə tənqid edirdi. Onu yenidən Füzuli ənənələrinə qayıtmaqda, lakin Füzuli zirvəsinə qalxa bilməyib, onun zəif davamçısı olmaqda günahlandırırdı.
    Əhməd bəy Ağaoğlu M.F.Axundovun Azərbaycan ədəbiyyatına gətirdiyi yenilikləri bəyənib, onu bu uğurlarına görə təqdir etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Füzulidən sonra özünə kimi gəlib çatan bu davamçılıq anlayışını yox etdiyi üçün M.F.Axundov Əhməd bəy tərəfindən qiymətləndirilmişdir. M.F.Axundovun Qərb yönümlü olması onu Əhməd bəyə yaxınlaşdırırdı. M.F.Axundovun yenilikçi səpkidə yetişməsində Qərb ədəbiyyatının da çox böyük təsiri olmuşdur. M.F.Axundova kimi olan Azərbaycan ədəbiyyatında Şərq fikri əsas üstünlük təşkil edirdi. Əhməd bəy M.F.Axundovun ədəbiyyata gətirdiyi yenilikləri bəyənsə də, onun əsərlərini bəyənməmiş, müəllifin ən çox bəyənilən “Hacı Qara’’ əsərini tam komediya adlandırmaq olmaz kimi qiymətləndirmişdir. Onun qələmini zəif və natamam kimi dəyərləndirmişdir.
    Əhməd bəyin Azərbaycan ədiblərinin yaradıcılığına tənqidi cəhətdən yanaşması tamamilə normal bir hal idi. Çünki, Əhməd bəy peşəkar tənqidçi idi və oxuduğu, dəyərləndirdiyi əsərlərə də, məhz tənqidi cəhətdən yanaşırdı.

Avanqard.net

Yenililklər
23.10.20
Fərid Hüseynin yeni kitabı çap olunub
23.10.20
Rövşən Xasayoğlu - Azərbaycan, gözün aydın...
20.10.20

Azərbaycanın dörd yazıçısının əsəri Fransada çap olunub

15.10.20
“The Role of the Personality in History” adlı VIII Uluslararası Sempozyuma davet
23.09.20
“Sufi və şeir – Osmanlı təsəvvüf şeirinin poetikası” kitabı Azərbaycan dilində nəşr olunub
23.09.20
Nobel mükafatları bu il ənənəvi qaydada təqdim edilməyəcək
23.09.20
Komiks müsabiqəsi üçün müraciətlər açıq elan edilib
23.09.20
Qazaxıstanda Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev və Üzeyir Hacıbəyliyə həsr edilən beynəlxalq konfrans keçiriləcək
23.09.20
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Bülbülə qəsəbəsindəki Uşaq İncəsənət Məktəbinin yeni binasının açılışında iştirak edib
22.09.20
Azad Qaradərəlinin kitabı rus dilidə çap olunub
22.09.20
“Mədəniyyət/Culture” jurnalının növbəti nömrəsi işıq üzü görüb
22.09.20
A.P.Çexovun Yaltadakı ev muzeyindən reportaj
21.09.20
Anar Kərimov Mədəniyyət Nazirliyi yanında İctimai Şuranın seçki komissiyasının yaradılması haqqında əmr imzalayıb
21.09.20
Kənan Hacı “MÜCRÜ” ədəbiyyat dərgisinə baş redaktor təyin edildi
21.09.20
Açıq səma altında tamaşa nümayiş olunub
21.09.20
"Naxçıvan ədəbi mühiti Şərq-Qərb kontekstində" təqdim edilib
17.09.20
Ədəbiyyat İnstitutu vakant vəzifələri tutmaq üçün müsabiqə elan edir
17.09.20
"H`Ayların və Armenlərin mənşəyi" kitabı nəşr olunub
16.09.20
Nadir Əzhəri - Modernizm və postmodernizmin xüsusiyyətlərinin müqayisəsi
16.09.20
Buker mükafatının qısa siyahısı açıqlanıb
15.09.20
Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinə rəis müavini təyin edildi
15.09.20
Dövlət qoruqlarını idarəetmə səlahiyyəti Dövlət Turizm Agentliyinin Qoruqları İdarəetmə Mərkəzinə verilib
14.09.20
“Filologiya və sənətşünaslıq” jurnalının növbəti nömrəsi nəşr olunub
14.09.20
Seymur Baycanın romanı Polşada nəşr edildi
14.09.20

Hacı Zeynalabdin Tağıyevin heykəli yaxın zamanlarda ucaldılacaq

14.09.20
İtaliyada 77-ci Venesiya kino festivalına yekun vurulub
11.09.20
Soylu Atalı - Doğruluğun halallığı
11.09.20
Şəkidə qədim yaşayış məskəni aşkarlanıb
11.09.20
“Azərbaycan mədəniyyətində akkulturasiya və folklor” kitabı çapdan çıxıb
11.09.20
Venesiyada ikinci “Müqəddəs Markın şiri” mükafatı təltif olunub
10.09.20
Umberto Eko - Ədəbiyyatın bəzi funksiyaları haqqında
10.09.20
Vaqif Yusifli - Elm fədaisi
10.09.20
"Axtarışlar" jurnalının yeni sayı çıxıb
09.09.20
Etimad Başkeçid - “Dost”, “dost” deyə-deyə...
09.09.20
Anar Şamil - Mənimlə danış
09.09.20
Fərid Muradzadə - Ünvana çatmayan əmanət 
09.09.20

Belçika şirkəti Fikrət Əmirovun “Kor ərəbin mahnısı” əsərinin mənimsənilməsini etiraf etdi

08.09.20
Elmi-fantastika janrında hekayə müsabiqəsi elan olunub
08.09.20
Kosmosda uzun müddət qalmağın baş beyinə təsiri araşdırılıb
08.09.20
Təranə Vahid - Uçan buludlar
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.