Mirzəcəlilşünaslığa dəyərli töhfə
22.01.18

Azərbaycançılıq ideologiyasının pərvanəsi, milli mücadiləmizin öndərlərindən olan Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığı ilə ədəbiyyatımızın və publisistikamızın yeni mərhələsi başlanır.

Elə bu səbəbdən də bu qüdrətli şəxsiyyətin irsinin araşdırılması ilə bağlı yeni istiqamətlərin yaranması, yeni baxış sistemlərinin formalaşması tamamilə təbiidir. Görkəmli ədəbiyyatşünas Əziz Mirəhmədovun yazdığı kimi, əldə olan əsərləri Cəlil Məmmədquluzadədən bir şair kimi də söz açmağa imkan verir.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsinin İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun Ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin böyük elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aygün Orucovanın "Cəlil Məmmədquluzadənin şeir yaradıcılığı" adlı monoqrafiyasında məqsəd böyük sənətkarın poetik irsinin araşdırılmasıdır. Monoqrafiya Aygün Orucovanın filologiya üzrə fəlsəfə doktorluğu dissertasiyası əsasında hazırlansa da, onun bu sahəyə dair tədqiqatlarının yekun variantı hesab oluna bilər. Akademik İsa Həbibbəylinin "Böyük ədibin şeir yaradıcılığı" adlı ön sözü ilə başlayan tədqiqat əsəri 2017-ci ildə Naxçıvanda "Əcəmi" Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyində nəşr olunub. Akademik İsa Həbibbəyli monoqrafiyanı Cəlil Məmmədquluzadənin şeir yaradıcılığı ilə bağlı ilk sistemli və ümumiləşdirilmiş tədqiqat işi kimi yüksək qiymətləndirib. Monoqrafiyanın elmi redaktoru akademik İsa Həbibbəyli, rəyçiləri isə filologiya üzrə elmlər doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi Hüseyn Həşimli və filologiya üzrə elmlər doktoru Fərman Xəlilovdur.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xalqının qəflət yuxusundan oyanışı və müstəqilliyi uğrundakı mübarizədə əsaslı rol oynayan Naxçıvan ədəbi mühitinin Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatına bəxş etdiyi əvəzolunmaz şəxsiyyətlərdən biri də Cəlil Məmmədquluzadədir (1869-1932). Dahi ədibin yaradıcılığının indiyədək müxtəlif səpkilərdə araşdırılmasına baxmayaraq, hələ də tədqiq olunması vacib olan bəzi sahələr qalmaqdadır. Monoqrafiyanın əvvəlində fenomenal yaddaşa, dərin zəkaya malik bir şəxsiyyət olan Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin Cəlil Məmmədquluzadə haqqında dediyi "Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığı elə bir dəryadır ki, o dəryanın dibinə gedib çatmaq, hamısını əhatə etmək mümkün deyildir. Güman edirəm ki, hələ bir neçə nəsil Azərbaycan tarixçisi, ədəbiyyatşünası, sənətşünası, siyasətşünası, alimi Cəlil Məmmədquluzadə xəzinəsini araşdıracaq, onu tədqiq edərək yeni kəşflər edəcəkdir" - fikri Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığının Azərbaycan ədəbiyyatında mühüm yer tutduğunu bir daha təsdiq edir. Əsasən nasir, dramaturq kimi şöhrət qazanan Cəlil Məmmədquluzadənin şeir yaradıcılığı da diqqətəlayiq və tədqiqi vacib olan bir mövzudur. Məhz buna görə də Aygün Orucova Cəlil Məmmədquluzadənin şeir yaradıcılığını dərindən araşdırıb və nəticədə dolğun və əhatəli, bütöv və sistemli bir monoqrafiya ortaya qoyub.

Monoqrafiyada Cəlil Məmmədquluzadənin şeirlərinin əsas xüsusiyyətləri ilk dəfə olaraq araşdırılıb, böyük sənətkarın təkcə satirik və lirik şeirləri yox, həm də nəzmlə yazılmış "Çay dəstgahı" alleqorik dramı, felyetonları, məqalələri, dram və nəsr əsərlərində istifadə olunmuş şeir nümunələri də diqqət mərkəzinə çəkilib. Bununla belə, dahi ədibin əsl şeir və həqiqi şair haqqında ədəbi tənqidi görüşləri, yeni əsrin ədəbiyyat və sənətdən tələblərinə dair fikirlərinə də yer verilib. Cəlil Məmmədquluzadənin bugünədək qırxa yaxın şeiri toplanaraq nəşr olunub ki, müəllif bu şeirləri ilk dəfə olaraq tarixi ardıcıllıqla tədqiqata cəlb edib.

Kitabın ilk fəslində müəllif Cəlil Məmmədquluzadənin şeirlərinin toplanması, tədqiqi və nəşri məsələlərinə nəzər salıb. Burada Mirzə Cəlil şeirlərinin həm Sovet dövrü, həm də müstəqillik dövrü ədəbiyyatşünaslığında tədqiqi məsələlərinə diqqət ayırıb. Ayrı-ayrı görkəmli ədəbiyyatşünasların fikirlərinə də müraciət edərək öz fikirlərini əsaslandırıb. Müəllif böyük sənətkarın məqalə və felyetonlarına, həmçinin, müxtəlif kitablara yazdığı müqəddimələrə müraciət edərək Cəlil Məmmədquluzadənin şeirə dair fikir və mülahizələrini ayrıca yarımfəsildə ümumiləşdirib. Bütövlükdə, birinci fəsil Mirzə Cəlilin mənzum əsərlərinin toplanılması, nəşri və tədqiqi məsələlərini, eləcə də ədibin poeziya barədəki ədəbi görüşlərini sistematik tərzdə və çağdaş elmi prinsiplər məcrasında işıqlandırır.

Monoqrafiyada Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında mübahisəli bir mövzu olan "Nə işim var" satirasının  məhz Cəlil Məmmədquluzadəyə məxsus olduğuna tutarlı dəlillərlə, istinadlarla aydınlıq gətirilməyə çalışılıb və demək olar ki, buna nail olunub. Müəllifin göstərdiyi əsaslardan aydın olur ki, "Nə işim var" satirasının Mirzə Cəlilə aid olduğunu təsdiq edən faktlar üstünlük təşkil edir. Kitabda müəllif haqlı olaraq qeyd edir ki, ömrü boyu qaraya ağ deməyən görkəmli ədibin belə bir ciddi mövzuda səhv etməsi mümkün deyildir.

Kitabın ikinci fəslində Cəlil Məmmədquluzadənin şeirlərinin klassik irslə əlaqəsi, mövzu dairəsi və tənqid hədəfləri geniş şəkildə tədqiq olunub. Müəllif Cəlil Məmmədquluzadənin şeirlərinin mövzusundan bəhs edərkən mədəni gerilik, avamlıq, ətalətin ifşası, qadın məsələsi, elm və maarif mövzularının üstünlük təşkil etdiyini bildirib. Mövhumatın xalqın mədəni tərəqqisinə əngəl olduğunu deyən böyük ədib Mirzə Cəlil satirik şeirlərində avamlığı, geriliyi, elmsizliyi hər zaman tənqid edib.

"Cəlil Məmmədquluzadənin şeirlərinin bədii xüsusiyyətləri" adlanan  üçüncü fəsildə ədibin şeir yaradıcılığının bədii məziyyətləri hərtərəfli araşdırılıb. İstedadlı ədib Mirzə Cəlil poetik vasitələrdən məharətlə istifadə edib. Şeirlərində bədii təsvir və ifadə vasitələri, satirik monoloq və dialoqlardan istifadə, folklor janrlarından yaradıcı istifadə kimi məsələlər monoqrafiyada geniş izahını tapıb.

İlk mənzum alleqorik dram olan "Çay dəstgahı" müəllifin nəzərindən qaçmamış və əsərin şeir texnologiyası haqqında fikirlərinə də monoqrafiyada yer verib. Müəllif bu əsərdəki "həyatilik, xalq yumoru, satira və demokratizmi" yüksək qiymətləndirib.

Bütün bunları nəzərə alaraq demək olar ki, Cəlil Məmmədquluzadənin şeirləri onun yaradıcılığının ayrılmaz bir parçasıdır. "Molla Nəsrəddin" şeir məktəbinin yaradıcısı olmuş Mirzə Cəlil  XX əsr Azərbaycan şeirində tənqidi və satirik ünsürlərin yaranmasına səbəb olub.

Bütövlükdə Aygün Orucovanın "Cəlil Məmmədquluzadənin şeir yaradıcılığı" adlı monoqrafiyası özünün elmi yeniliyi, sistematikliyi, gəlinən nəticələrin inandırıcılığı və dürüstlüyü ilə səciyyələnir. Bu dissertasiyada ilk dəfə olaraq Mirzə Cəlilin şeir yaradıcılığı əsas parametrlər üzrə hərtərəfli şəkildə tədqiq olunub. Beləliklə, azərbaycanlı yazıçı, dramaturq, jurnalist, ictimai xadim, böyük satirik, məşhur "Molla Nəsrəddin" ədəbi məktəbinin banisi və ideya rəhbəri kimi tanıdığımız Cəlil Məmmədquluzadəni Aygün Orucovanın monoqrafiyasında bir daha humanist, vətən sevgisi ilə dolu, sadə və düşündürücü dil və üsluba, fərqli vəzn və janrlara malik novator şair kimi də tanımış oluruq.

Rübabə QAFAROVA
AMEA Naxçıvan Bölməsi, İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun Ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin əməkdaşı
/525.az/

Yenililklər
26.02.21
Səxavət Sahil - İsa kimi Xocalı
26.02.21
Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyi fondunun ilk eksponatları təqdim olunub
25.02.21

Azərbaycan kitabları Fransa Milli Kitabxanasında

25.02.21
Nəcəf bəy Vəzirovun “Dələduz” pyesində dövrün həqiqətləri
24.02.21
Görünməyən mötərizələr – Fərid Hüseyn Salam Sarvanı tənqid etdi
24.02.21
“Əlyazmalar yanmır” jurnalının növbəti nömrəsində
23.02.21
Xalq artisti Yalçın Rzazadə vəfat edib
22.02.21
Nizami Gəncəvinin 880 illik yubileyinə həsr olunmuş beynəlxalq xalça eskizi müsabiqəsi elan edilib
19.02.21
Nizami Gəncəvinin 880 illiyi münasibətilə İspaniyada xüsusi poçt markaları dövriyyəyə buraxılıb
19.02.21
Mədəniyyət Nazirliyi işğaldan azad olunmuş ərazilərdə tarix və mədəniyyət obyektlərinin vəziyyətinə dair məlumat yayıb
19.02.21
Aşıq Ələsgərin 200 illik yubileyi qeyd ediləcək
18.02.21

“İzahlı dini terminlər lüğəti” nəşr olunub

18.02.21
Xalq şairi Nəriman Həsənzadə “İstiqlal” ordeni ilə təltif edildi
18.02.21

Prezident İlham Əliyev Nəriman Həsənzadəni 90 illik yubileyi münasibətilə təbrik edib

16.02.21
Paşa Talıblı - Mənim şeirlərim başsağlığıdı...
16.02.21
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı haqqında monoqrafik tədqiqat
16.02.21
Mədəniyyət naziri ölkəmizdə fəaliyyət göstərən televiziya kanallarının rəhbərləri ilə görüşüb
16.02.21
İlqar Fəhminin "Yenilməz" romanı işıq üzü görüb
15.02.21
Tural Turan - Sazaqlı şaman ruhu
15.02.21
“Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev arxivindən nümunələr” kitabı çapdan çıxıb
15.02.21
İsmayıllı və Sabirabad Regional Mədəniyyət idarələrinə rəis təyin edilib
15.02.21
Vüqar Əhmədin yeni monoqrafiyası nəşr olunub
15.02.21
Misirdə Azərbaycan rəssamlarının əsərlərindən ibarət sərgi açılıb
15.02.21
Azərbaycan vokalçıları Mariinski Teatrının səhnəsində
15.02.21
Nizami Gəncəvinin 880 yubileyi münasibətilə konfrans təşkil edilib
13.02.21
Fotojurnalistika müsabiqəsi elan olunub
12.02.21
Gənc və yeniyetmələr üçün növbəti rəsm müsabiqəsi elan olunub
11.02.21
Sənədli kinoya aid unikal materiallar əldə olunub
10.02.21
Sabir Rüstəmxanlının "Qarabağa dönüş"ü niyə önəmlidir?
10.02.21
Nəcəf bəy Vəzirovun “Daldan atılan daş topuğa dəyər” əsərində cəmiyyətdə geniş yayılan cadugərliyin ifşası
09.02.21
Əbdürrəhim bəy Haqvеrdiyеvin “Dağılan tifaq” faciəsində dövrün inikası
06.02.21
S.S.Axundovun “Laçın yuvası” pyesinin mövzusu və ideya məzmunu
03.02.21
“Bəxtsiz cavan” faciəsində köhnəliklə yeniliyin qarşılaşdırılması
02.02.21
Türkiyənin önəmli jurnalı xüsusi buraxılışını II Qarabağa müharibəsinə həsr edib
02.02.21
“Ozan” elm və sənət toplusunun dördüncü buraxılışı işıq üzü görüb
29.01.21
Aşıq Ələsgərin lirik şeirlərindən ibarət yeni kitab nəşr olunub
29.01.21
"Qarabağ Şəhidləri və Qarabağ Zəfəri" şeir müsabiqəsi keçirilir
28.01.21
Ali Attestasiya Komissiyası dissertasiya müdafiələrinin distant formada keçirilməsi qaydalarını müəyyənləşdirib
28.01.21
Qara Qarayevin “Yeddi gözəl” baleti Moskva Quberniya Teatrında nümayiş olunacaq
28.01.21
Ceyms Bond haqqında yeni filmin premyerası telefona görə yenidən təxirə salınıb
©2012 Avanqard.net Muəllif hüquqları qorunur. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.